
Book __- 




PALACE PHOTO CO., 



132 BOLD ST., LIVERPOOL. 






Cofiant 

Y Parch. 

O. R. Owen, 

Glandwr a Lerpwl. 



GAN Y PARCH. 



Of L. ROBERTS, 

Awdwr " Y Dyn Ieuanc," " Lloffion Grawnwin," etc, 



Lerpwl : Argraphwyd gan Evans 
Sons a Foulkes, Swyddfa'r .... 
"Brython," 356-8a Stanley Road. 
1909, 



-Da ( 



In Exchange 
TheNat.Libr'yofWaleB 
Aug. 1^28 



RHAGYMADRODD. 

Wele y Cofiant yr ymgymerais a'i ysgrifennu, ar gais 
y teulu, i'm cyfaill y Parch. O. R. Owen, yn awr wedi ei 
orffen, ac yn cael ei anfon allan i sylw a derbyniad 
caredig y darllennydd. Gwyddwn, wrth gychwyn 
ar hyn o orchwyl, mai prin fyddai y defnyddiau ; ond 
gwyddwn hefyd fod swyn mawr ym mhersonoliaeth 
brydferth y gwrthrych i lu o'm cyd-genedl. Clywais 
lawer yn dweyd mai Pregethwr yn unig ydoedd Mr. 
Owen ; ond fy ateb i'r cyfryw a fyddai ei fod yn 
Bregethivr, ac fod y ffaith honno ynddi ei hun yn ddigon 
i'w wneud yn ddyddorol i'r rhai sydd yn cam pregethu 
a phregethwyr Cymru. Fy neges o'r dechreu i'r diwedd 
ydoedd ysgrifennu hanes bywyd Pregethwr, a hyderaf 
fy mod i ryw raddau wedi Uwyddo. Y mae y ffaith 
fod dros ddeuddeg cant o enwau wedi eu derbyn fel 
tanysgrifwyr i'r gyfrol cyn ei dygiad allan, yn brawf 
fod ein cyfaill wedi cyrraedd safle uchel ym mhulpud 
Cymru. Hyderaf na fydd darllen y gwaith hwn yn 
achos i neb feddwl yn is o'n cyfaill, ond yn hytrach 
yn uwch. 

Wrth baratoi y gwaith, cefais help mawr gan amryw 
gyfeillion, ac yr wyf yn ddiolchgar nodedig iddynt oil. 
Yr wyf yn arbennig dan ddyled i Mr. Elwyn Owen, 
mab hynaf ein hanwyl frawd, yr hwn a roddodd i mi bob 
cymorth yn ei allu, ac a ymgymerodd yn hollol a'r 
cyfrifoldeb o gyhoeddi y gyfrol. Hefyd i Mr. John 
Owen, Reading, brawd ; a Miss L. M. Owen, chwaer, 
Athrawes mewn Cymraeg dan Fwrdd Addysg Caer- 
dydd, yr hon a roddodd i mi lawer o ddefnyddiau ar 
gyfer y penodau cyntaf ; Mr. Harry H. Roberts, 
Lerpwl, a Mr. J. H. James, Pontygafel, am ddar- 
luniau arbennig ar gyfer y gyfrol ; y Parch. H. Guion 



IV. 

Jones, Bethel, Llandderfel, am f any lion ynghylch ei 
ewythr, y Parch. Caleb Guion. Ymhellach, yr wyf 
dan ddyled neilltuol i'r cyfeillion a ysgrifenasant i mi 
eu hadgofion ar gyfer y Cofiant ; gan y ceir eu henwau 
gyda'u cynhyrchion, nid oes angen eu rhoddi yma. 
Nid llai dyledus ydwyf yn ddiau i'r Beirdd am eu cyn- 
hyrchion arbennig a geir yn y gyfrol hon. Yr oeddwn 
ar y dechreu wedi arfaethu rhoddi amryw o bregethau 
i f ewn, ond aeth y gof od yn brin, a boddlonwyd ar roddi 
dwy bregeth yn unig fel teg engraifft o arddull a dawn 
ein hanwyl frawd. 

Blwyddyn i heddyw, yr oedd ein cyfaill Mr. Owen 
gyda mi yn gwasanaethu mewn angladd, ac ychydig a 
feddyliais i na neb arall y diwrnod hwnnw y buaswn 
ymhen y nwyddyn i'r diwrnod yn ysgrifennu Rhag- 
ymadrodd i'w gyfrol goffa ef ei hun. Mor chwith 
ydyw troion bywyd ! Bellach nid oes gennyf ond 
dymuno bendith y Goruchaf i orffwys ar y gyfrol. 

Yr eiddoch yn wasanaethgar, 

0. L. ROBERTS. 

7 Hampstead Road, Liverpool, 
Mehefin 22, 1909. 



CYNHWYSIAD. 

Y Cofiant : 

TUPAL. 

Pennod I. Y Rhieni a'r Cartref 1 

II. Y Capel a'r Ysgol 14 

III. Y Bachgen Bregethwr 25 

IV. Paratoi i Waith 35 

V. Y Gweinidog Ieuanc a'i Faes 48 

VI. Yn y Gwaith 60 

VII. Atgofion Meibion yn y Ffydd 76 

VIII. Symud i Lerpwl a'i lafur yno 94 

IX. Heulwen a Chwmwl 115 

X. Y Pregethwr Poblogaidd 121 

XI. Maes y Gymanfa 140 

XII. Llwyfan y Darlithydd 154 

XIII. Yr Emynydd a'i Emynau 167 

XIV. Yn ddioddefgar mewn cystudd..l75 

XV. Croesi'r Afon yn y Nos 190 

XVI. Lie bedd yng Nglandwr 195 

Teyrnged yr Awen : 

Gan Elfed 203 

Gan Pedrog 208 

Gan Hawen 210 

Gan y Parch. John Thomas, Merthyr 215 

Dwy Bregeth : 

I. •' Yr Iesu'n rhodio ar y mor " 215 

II. " Aros yng nghariad Crist " 229 



DARLUNIAU. 

Y Parch. O. R. Owen Wyneb-ddarlun. 

Moylon i wynebu tudal. I 

Mr. O. R. Owen yn bymtheg oed ... ,, ,, 35 

CAPEii Gland wr „ „ 60 

Capel Cefnypant „ ,, 76 

Capel Park Road „ ,, 94 

Y Villa „ „ 114 

Y Parch, a Mrs. O. R. Owen „ „ 203 



CYWIRIADAU 



Tudalen 38, yn lie Mr. Aaron Thomas, darllener Mr. 
Aeron Thomas. 

Tudalen 57, yn lie Mr. Joseph Lewis, darllener Mr. 
Josuah Lewis. 



Cofiant y Parch. O. R. Owen, 



PENNOD I. 



H? IRbteni a'r Cartret 

Pymtheng mlynedd a deugain i eleni, sef Mawrth 
28ain, 1854, mewn bwthyn bychan o'r enw Y Gelli, 
ar dir y Plas, Glynarthen, plwyf Penybryn, 
swydd Aberteifi, y ganwyd i wr a gwraig ieuanc 
o'r enwau John a Mary Owen eu cyntaf-anedig, 
a galwyd ef ar yr enw Owen Rhys Owen ; a dilyn 
hanes camrau y plentyn hwnnw, yr hwn a ddaeth 
yn un o bregethwyr mwyaf poblogaidd ei wlad, 
fydd ein hamcan yn hyn o gyfrol. Yr oedd y 
rhieni hyn yn perthyn yn hollol i werin eu gwlad. 
Nis gallasai yr un ohonynt ymffrostio mewn 
gwaedoliaeth uchel, ac nid oedd ganddynt dra- 
ddodiadau teuluaidd amgen na'r cyffredin i 
ymffrostio ynddynt. Yr oedd John Owen, y tad, 
yn fab i wr o'r enw Owen Owen, a breswyliai 
mewn fferm neu dyddyn bychan a adnabyddid 
wrth yr enw Penyparc, ger cap el yr Anibynwyr 
yn Hawen ; ond hannai yn wreiddiol o ardal 
Llanarth yn yr un sir, a pherthynai i'r un teulu 
a Mr. Morgan Evans, Y.H., Oakford. Yn ei gan 

B 



2 Cofiant 0. R. Owen. 

i'r " Afon Llethi " gan y Parch. John Davies, 
Glandwr (Short Gymro), a rhagflaenydd Mr. 0. R. 
Owen yn Glandwr, ceir cyfeiriad parchus at hen 
daid i'n gwrthrych o'r enw Caleb, yr hwn oedd yn 
wr nodedig am ei ddoniau gweddi, fel amryw ereill 
o'r achau. Yr oedd y diweddar Barch. Moses 
Rees, o'r Groeswen, yn berthynas agos iddo, ac 
y mae amryw bregethwyr ereill yn perthyn i'r 
un llinach, megis y Parch. John Owen (T.C.), 
Llanarth ; E. C. Davies, Ynyshir, Morgannwg ; 
a'r diweddar Mr. Owen Davies, a fu am ychydig 
fisoedd yn weinidog ar yr eglwys yn Nefyn, ond a 
dorrwyd i lawr gan angau yn gynnar. 

Daeth John Owen, tad ein gwrthrych, i fewn 
yn fwy na'r cyffredin am fanteision addysg, ag 
ystyried ei amgylchiadau a manteision addysg 
prin y dyddiau hynny mewn ardaloedd gwledig. 
Dysgodd ddarllen Cymraeg a Saesneg yn fore, a 
daeth i fedru siarad Saesneg yn rhwydd, yr hyn a 
ystyrid yn orchestgamp yn y cylchoedd hynny 
yn yr amser hwnnw. Cyn dyfodiad y reilffyrdd 
i Gymru, yr oedd galw mawr yn y rhannau gwledig 
am rai i gario nwyddau y fTermydd i'r trefydd 
a'r gweithfeydd. Yn gynnar ar ei fywyd, cymer- 
odd John Owen at yr alwedigaeth honno, a bu am 
flynyddau yn teithio gyda cherbyd yn cael ei 
dynnu gan ddau geffyl i'r Blaenau, Mynwy, bob 
pythefnos, gyda nwyddau yr " hen sir " i'r can- 



Y Rhieni a'r Cartref. 3 

noedd lawer o blant swydd Aberteifi, yn ogystal 
ag ereill, oedd wedi ymfudo i'r gweithfeydd. 
Llawer o ddifyrwch a gafodd y plant mewn blyn- 
yddau diweddarach wrth wrando ar eu tad yn 
adrodd gyda hwyl hanes y teithio trwy Lanym- 
ddyfri ac Aberhonddu, a'r derbyniad siriol a gai 
yn y Blaenau, a'r negeseuon lawer, mewn gair yn 
ogystal ag mewn nwyddau, fyddai ganddo i'w 
cyflwyno i'r hen drigolion o ardal Hawen a Glyn- 
arthen oedd wedi gwladychu ym Mynwy. Yn 
ei waith fel cariwr, enillodd John Owen radd dda 
ymysc ei gydnabod : daeth yn gynnar ar ei 
fywyd i fTafr y prif amaethwyr yn y gymdogaeth, 
ac yr oedd gan yr yswain a breswyliai ym Mhlas 
Gwernant, ger Haw ei gartref, ymddiried mawr 
ynddo. Bu lawer gwaith ar negesau pwysig dros 
y teulu hwnnw yn Cheltenham ac ereill o drefydd 
mawrion Lloegr. Trwy ymgymysgu a'r byd o'r 
tu allan fel hyn, cafodd ei syniadau eu heangu yn 
fawr o'u cymharu a'r eiddo tyddynwyr cyffredin 
y gymdogaeth. Nid oedd John Owen heb ei 
golliadau mwy nag ereill, ond yr oedd ganddo 
feddwl cryf, a gwybodaeth eang o'i gymharu a'i 
gymdogion cyffredin. Yr oedd yn gymwynasgar 
a charedig, a'r rhai agosaf ato a werthfawrogent 
ei ragoriaethau fwyaf. Pan o gylch pedair ar 
bymtheg ar hugain oed y daeth John Owen i 
gysylltiad priodasol a Mary James, yr hon a fu 



4 Cofiant 0. R. Owen. 

iddo trwy gydol ei hoes yn wraig nodedig o 
ffyddlon, ac yn fam ardderchog i'r plant a 
anwyd iddynt . Merch y doedd hi i Abraham J ames, 
yr hwn yntau hefyd ydoedd yn dwyn ymlaen 
y gwaith o garrier yn y gymdogaeth, ac yn byw, 
fel y gwelsom, yn y Gelli. Digon cyfyng a gwasg- 
edig ydoedd amgylchiadau Abraham James, a 
gorfu i Mary fyned dros y nyth yn gynnar i 
wasanaethu ; a phan yn forwyn yn y Farmyard, 
perthynol i Gwernant, heb fod ymhell o'r ardal, 
y daeth John Owen a hithau i gydnabyddiaeth 
a'u gilydd. Wedi bod yn cadw cwmni am rai 
blynyddau, priodwyd hwy yn 1853 — y gwr ieuanc 
erbyn hyn yn 39ain mlwydd oed, a'r wraig ieuanc 
ond prin yn ugain oed. Am rai misoedd wedi 
priodi, a chyn gwneud cartref iddynt eu hunain, 
arhosai y wraig ieuanc gyda'i rhieni yn y Gelli, 
ac yno, fel y gwelsom, y ganwyd eu cyntaf- 
anedig, sef gwrthrych y Cofiant hwn. Y ty cyntaf 
yr aeth y par ieuanc a'r baban i fyw iddo ydoedd 
Rhydypentre, ger 11 aw Hawen, plwyf Troedyr- 
aur ; ond prin flwyddyn yn unig y buont yno, 
oblegid cawn hwy yn 1856, pan yr ydoedd Owen 
yn ddwyflwydd oed, yn symud i fferm lied fawr 
o'r enw " Y Moylon," yn yr hon y treuliasant 
eu bywyd priodasol o dros chwarter canrif ; ond 
yr oeddynt wedi symud oddi yno i fferm o'r enw 
Llwyn Eos rai blynyddau cyn eu marw. Modd 



Y Rhieni ar Cartref. 5 

bynnag, ynglyn a'r Moylon yr oedd holl atgofion 
mebyd ein gwrthrych. Wedi ymsefydlu yn y 
Moylon, ymunodd Mary Owen a'r eglwys yn 
Hawen, lie yr oedd ei phriod eisoes yn aelod. 
Yr oedd hithau hyd hynny yn aelod o'r eglwys yn 
Glynarthen. Yr oedd Mary Owen o'i mebyd yn 
ferch ragorol, o gymeriad prydferth a llednais, 
a phrofodd ei hun yn fam ardderchog. Ni chafodd 
ddim manteision addysg gwerth son am danynt : 
yn wir, hanner diwrnod o ysgol ddyddiol a gafodd 
yn ei hoes ; ond trwy gymorth yr Ysgol Sabothol, 
dysgodd ddarllen Cymraeg yn dda, ac yr oedd y 
Beibl yn gydymaith parhaus iddi : gwyddai p'le 
i droi ynddo am gymorth at bob amgylchiad ; 
addysg hwn, ynghyda'i gallu cynhenid ei hun, a'i 
gwnaeth yn wraig a mam na fu ei gwell yng 
Nghymru. Yr oedd yn berthynas bell o ochr ei 
thad i'r wraig ragorol Mrs. Evans, Pontseli — mam 
y diweddar Ddr. Herber Evans, ac fel y gwyr 
llawer o'r darllenwyr, yr oedd tebygrwydd mawr 
rhwng Mr. 0. R. Owen a Dr. Evans yn eu pryd 
a'u gwedd, yn ogystal ag yn eu neillduolion fel 
pregethwyr. Bendithiwyd John Owen a'i briod 
a theulu lliosog — tri ar ddeg o blant, ond y mae 
saith ohonynt wedi ymadael a'r fuchedd hon, 
fel nad oes ond chwech yn unig yn aros. Bu 
tri ohonynt farw o fewn cylch yr un wythnos, 
claddwyd dau yr un dydd, ac erbyn dychweliad 



6 Cofiant 0. R. Owen. 

y cyfeillion o'r fynwent yr oedd y trydydd hefyd 
wedi huno. Prof odd yr ergyd honno yn loes 
drom i'r tad a'r fam ; yn wir, nid ymuniawnodd y 
fam byth ar ol yr archoll honno. Y mae 
gweddill y plant sydd eto yn fyw wedi eu gwasgar, 
ond yn eu gwahanol gylchoedd yn gweithio eu 
ffordd yn llwyddiannus, ac yn ffyddlon i draddod- 
iadau erefyddol eu henafiaid. Y mae un o'r 
merched yn llanw cylch pwysig yn un o brif fas- 
nachdai Llundain, a'r Hall, y ferch ieuengaf, yn 
Athrawes mewn Cymraeg dan gyngor Addysg 
Caerdydd. Bu farw y chwaer hynaf, Hannah, 
yr hon oedd yn briod a. Mr. John Thomas, Re- 
lieving Officer, Capel Iwan, yn 1895, a chladdwyd 
hi yn mynwent Capel Iwan, ac y mae ei choffad- 
wriaeth yn berarogl Crist yn yr holl gymdogaeth 
honno, lie y bu fyw am lawer o flynyddau. Bu 
farw y fam yn 1890, ond bu y tad fyw i oedran 
mawr — bu yntau farwMedi 27ain, 1895, yn81 oed, 
ac y mae gweddillion y ddau yn gorwedd ym myn- 
went dawel Hawen. Yr oedd aelwyd " Y Moy- 
lon," dan ofal John a Mary Owen, yn dwyn llawer 
o nodweddion aelwydydd Cymreig goreu y cyfnod. 
Nid oedd popeth yno, mwy nag ar aelwydydd 
ereill, yn berffaith, ond yr oedd yno dad a 
mam nodedig o ofalus am eu plant, ac yn 
arbennig fam oedd yn grefyddol a defosiynol y 
tuhwnt. Nid oedd yno na chyfoeth na thlodi, 



Y Rhieni a'r Cartref. 7 

ond diwellid anghenion yr holl deulu a digonedd o 
fara. Nid oedd yno lyfrgell fawr i feithrin chwaeth 
at ddarllen yn y plant, ond yr oedd yr ychydig 
lyfrau oedd yno yn bur a glan. Nid oedd y man 
gylchgronau afiach a ledaenir yn yr iaith Saesneg 
wedi cyrraedd hyd yno. Rhoid croesaw mawr 
i'r ddau gylchgrawn misol, " Y Gronicl " a'r " An- 
nibynwr/ , a darllennid eu cynnwys yn fanwl gan y 
tad a'r fam, a dysgid y plant i wneud yr un modd. 
Wrth gwrs, y llyfr pwysicaf ar yr aelwyd oedd y 
Beibl, ac yr oedd yno, nid yn lie dodrefnyn i edrych 
arno, ond i'w ddarllen a'i fyfyrio. Magwyd yn 
y plant yn foreu gariad a pharch at Air 
Duw, a thrwy lafur y fam yn bennaf yr oedd 
Owen a'i chwaer Hannah (yr agosaf ato o ran 
oedran) wedi llwyddo i ddysgu darllen y Beibl 
cyn eu bod yn bum mlwydd oed. Gawsom lawer 
cyfleustra mewn blynyddau diweddarach i wybod 
pa mor hyddysg yr oedd Mr. 0. R. Owen yn y Gair 
Sanctaidd — mor rhwydd ac mor gywir y difynnai 
efe rannau helaeth ohono oddiar ei gof, ac yr oedd 
hynny yn ddiameu i'w briodoli i'r cariad a enyn- 
wyd ynddo at y Beibl pan yn blentyn dan ofal ei 
fam ; ac ar fwy nag un achlysur, clywsom ef yn 
talu ei warogaeth i'w fam yn y mater hwn. Yr 
oedd yr hen arferiad dda o gadw dyledswydd 
deuluaidd hwyr a boreu ar yr aelwyd mewn bri 
mawr yn y Moylon. Yn ystod holl dymor magu 



8 Cofiant 0. R. Owen. 

y plant, ni cheid boreu rhy brysur i'r holl deulu 
blygu glin gerbron yr Orsedd. Yn y pethau hyn 
oil yr oedd yr aelwyd hon yn gynrychioliad teg o 
aelwydydd crefyddol Gymru wledig hanner canrif 
yn ol, ac ar yr aelwydydd hynny y magwyd y 
to ardderchog o bregethwyr sydd wedi bod yn 
llanw pulpudau y genedl yn yr amser a basiodd. 
Y mae y blynyddau diweddaf a'u prysurdeb wedi 
newid llawer ar gymeriad ein haelwydydd. Yr 
eithriad yn hytrach na'r rheol ydyw dyledswydd 
deuluaidd ar hyd yn oed yr aelwyd grefyddol 
Gyrnreig heddyw, ac y mae amlder llyfrau rhad 
ar yr aelwydydd erbyn heddyw wedi peri mai 
nid y Beibl ydyw yr unig, nac yn wir y pennaf, o'r 
llyfrau a ddarllennir arnynt. Diehon fod llawer 
o'r ffurfiol a'r defodol yn null y tadau a'r mamau o 
grefydda ar yr aelwydydd yn y blynyddau gynt, ac 
fod gorfanylder gyda manion wedi peri i'r plant, 
mewn rhai amgylchiadau, dyfu i fyny i gashau y 
pethau y ceisid ennyn serch ynddynt tuag atynt ; 
ond wedi dweyd hyn oil, rhaid cydnabod mai nid 
ennill i gyd, ond colled mewn llawer ffordd, i'r 
plant a fegir ydyw colli yr hen bethau anwyl a 
chysegredig hyn o'r aelwydydd. Gall rhywrai 
heddyw dybied o'r pellder mai aelwydydd tlawd 
mewn difyrrwch a mwyniant plenty ndod yd oedd 
aelwydydd Puritanaidd fel yr eiddo y Moylon, 
ond y mae hynny yn gamgymeriad dybryd. 



Y Rhieni ar Cartref. 9 

Mwynhaodd ein harwr ddifyrrwch cyfnod plentyn- 
dod mor fawr a neb ; ac yr oedd ei adgofion o droion 
difyr, a rhai troion trwstan boreu oes, mor gyf- 
oethog ag eiddo neb. Fel y bachgen hynaf, yr 
oedd cryn lawer o " arglwyddiaeth " y berthynas 
yn eiddo iddo ar ei frodyr a'i chwiorydd ieu- 
engach ; a rhaid cydnabod mai nid bob amser 
ychwaith y defnyddiai ei awdurdod mewn doeth- 
ineb a barn. Ni fu neb erioed mwy hoff o ddifyr- 
rwch a chwareuon mebyd na'n cyfaill. Llawer 
stori a adroddir heddyw yn yr hen gymdogaeth 
am ei ddireidi, ei nwyfiant, a'i fedr i chwareu 
triciau ar ereill pan ydoedd yn blentyn. Bu 
unwaith, dan ddylanwad yr ysbryd chwareu oedd 
mor gryf ynddo, bron a bod yn achos angau i'w 
frawd ieuengach — John. Yr oedd y ddau un 
diwrnod yn arwain hen gaseg o'r enw Bel i gae lie 
yr oedd rhyw waith yn myned ymlaen. Er mwyn 
hwylustod, meddyliodd Owen mai cynllun da 
fyddai cylymu John wrth y gaseg o'r tu ol, drwy 
roddi y gadwen am ei ganol, a chysylltu honno 
ag offer y gaseg. Aeth yntau ar ei chefn, " Cydia 
yn sownd 'nawr, te, Jack, i ni gael trot fach," 
ebai wrth ei frawd, a fTwrdd a'r gaseg ar garlam 
wyllt i'r cae, Owen yn mwynhau y sport yn iawn, 
a John druan yn cael ei lusgo a'i glwyfo yn ddi- 
drugaredd. Oni bai i'w dad a'r gweithwyr i 
redeg atynt mewn dychryn, a dal y gaseg, a goll- 



10 Cofiant 0. R. Owen. 

wng John yn rhydd o'i berygl, gallasai y canlyn- 
iadau fod yn angeuol ; ond arbedwyd y ddau, a 
thebyg na threiodd Owen y chwareu hwnnw 
mwyach. Llawer i orig ddifyr gafodd Owen a'r 
plant ereill hyd Ian y llyn oedd gerllaw y ty, a 
mwy nag un ddihangfa gyfyng gafwyd rhag boddi. 
Wedi helynt y gaseg, ni chollodd John y cyfle i 
dalu y pwyth yn ol i'w frawd. Un diwrnod bu 
y ddau yn cerdded ymylon yr hen lyn, a'u llygaid 
yng nghau. " Agor di dy lygaid 'nawr, a gwed 
lie 'rwy'n sefyll," gorchmynnai Owen, ac er fod 
Owen ar y pryd o fewn ychydig fodfeddi i'r ymyl, 
gwaeddodd John yn iach ei wala, " Fachgen, 
wyt ti n ymhell o'r Llyn, cer nes 'Ian/' a chyda 
hynny yr oedd Owen yn ymladd am ei fywyd yn 
y dwfr, a John yn gwaeddi yn wyllt, a'r bobl yn 
cynull o'r tir, a'r ffactri, a'r heol. Gafwyd ef i'r 
Ian yn ddiogel, ac er mai canol gaeaf ydoedd, wedi 
cael dillad sychion, ni fu nemor gwaeth. 

Wedi tyfu i fod yn fachgennyn tua deu- 
ddeg oed, cyfarfu Owen a phrofedigaeth arall 
a allasai fod wedi profi yn angeuol iddo ; 
onibai fod llaw dyner rhagluniaeth yn gwylio 
drosto. Yr oedd yn arferiad yn Sir Aberteifi yn y 
blynyddau hynny, fel mewn llawer rhan arall o 
Gymru, pan fyddai priodas yn cymeryd lie, fod 
y dydd yn cael ei dreulio mewn cryn lawer o 
rialtwch, a phan fyddai y partion yn cynrychioli 



Y Rhieni ar Cartrej. 11 

dosbarth amaethyddol y wlad i gael yr hyn a 
elwid yn " Briodas Ceffylau," hynny ydyw, fod 
pawb o wahoddedigion y briodas, yn ogystal a'r 
partion eu hunain, yn marchogaeth ar feirch. 
Y cyntaf i gyrraedd i gartref y wraig ieuanc ar ol 
i'r gwasanaeth priodasol fyned trosodd fyddai 
arwr y dydd. Ar achlysur o'r fath hwn y cymer- 
odd y brofedigaeth yn hanes Owen le y cyfeirir 
ati yn bresennol. Yr oedd ei dad a'i fam, ac yntau 
fel y bachgen hynaf, wedi myned i briodas ewythr 
iddo, brawd i'w dad, ac fel yr oeddynt yn dych- 
welyd o'r briodas, aeth y tad a'r fam yn gyflym 
tua chartref y wraig ieuanc gan dybied fod Owen 
ar gefn yr anifail yn hollol ddiogel gyda'r bechgyn 
a'r genethod ereill. Yr oedd ei anifail yn ieuanc, 
ac ond prin newydd ei dori i waith, ac yn llawn 
bywyd. Ar gongl y ffordd, gwelodd ryw wrthrych 
a'i dychrynodd, a dechreuodd fyned yn aflyw- 
odraethus ; aeth ymaith ar garlam, ac Owen ar 
ei gefn yn crio yn erchyll, wedi colli pob llyw- 
odraeth drosto, ac mewn perygl bob moment o 
gael ei daflu oddiar ei gefn. Yr oedd y tad a'r 
fam erbyn hyn lawn hanner milltir o ffordd 
ymlaen, ond cyn hir clywsant waeddi a rhedeg, 
ac wedi edrych, gwelent Owen yn y perygl mwyaf, 
ac yn cyflym nesau atynt. Neidiodd y tad ar 
unwaith o'i gyfrwy, gan redeg tuag yn ol, a'i 
galon yn ei wddf, yn gweled y perygl yr oedd y 



12 Cofiant 0. R. Owen. 

bachgen ynddo, ac a'i freichiau mawrion ar led, 
gan benderfynu rhwystro yr anifail i fyned yn 
mhellach. Ond methodd ei ddal, syrthiodd Owen 
oddiar ei gefn, ac yn ffodus, syrthiodd i freichiau 
cryfion ei dad, heb gael nemor niwed. Gwelwyd 
y fam lawer gwaith, wrth adrodd yr hanes, a'r 
dagrau yn llifo dros ei gruddiau, ac yn diolch 
i'r Arglwydd am arbed ei bachgen. Wrth adol- 
ygu hanes bywyd ein cyfaill mewn blynyddau 
diweddarach, pwy all beidio credu nad yr un Haw 
ag a arbedodd John Wesley o dan Ficerdy 
Ep worth, pan yn blentyn bychan, a fu hefyd yn 
arbed bywyd Owen Rhys Owen o fan ddamwein- 
iau a pheryglon cyfnod plentyndod, oblegid ei 
fod yntau hefyd yn " eneiniog yr Arglwydd " 
i gyflawni gwaith mawr i'w genedl yn Efengyl 
ein H arglwydd Iesu Grist. Fel bachgen hynaf 
amaethwr cyffredin ei amgylchiadau, cynefmwyd 
Owen yn foreu a gorchwylion cyffredin y ffarm i 
blant o'r fath. Nis gwyddom a ddanghosodd 
efe unrhyw fedr neilltuol yn y gorchwylion hynny 
ai peidio, ond gwyddom mai nid rhyw lawer yn 
ei elfen yr ydoedd yn y gwaith hwn. Pan yn 
arwain y ceffylau i aredig neu lyfnu, byddai ei 
lygaid ef yn wastad dros ei ysgwydd megis, yn 
edrych am rywbeth arall i'w wneud mwy cydnaws 
a'i chwaeth ac a'i anianawd. Meddyliai ei dad 
am wneud ffarmwr ohono, ond wrth ymlwybro 



Y Rhieni a'r Cartref. 13 

yn flinderog rhwng dau gorn yr aradr, ei gan yn 
barhaus wrth ei frawd, yr hwn a'i dillynai, fyddai, 
" Weli di mono fi yn 'redig ar ol 'leni, Jack/' 
Fel y cawn sylwi eto wrth fyned ymlaen, yr oedd 
y Pregethwr ynddo o'i febyd, ac ni wybu am 
uchelgais arall trwy ei holl fywyd. 



PENNOD II. 



13 Capel a'r 1$sqoI 

Nid oes odid ardaloedd yng Nghymru wedi eu 
meddiannu yn foreuach ac yn llwyrach gan Ym- 
neilltuaeth, ac yn wir Anibyniaeth, na'r ardal- 
oedd o amgylch Hawen a Glynarthen. Geir 
yma, o fewn ychydig filltiroedd o amgylchoedd, 
nifer mawr o eglwysi cryfion perthynol i'r 
Enwad, a'r rhai hynny wedi gwreiddio yn 
fore. Gwelsom yn barod fod Mary Owen — mam 
ein gwrthrych — cyn ei phriodi, yn aelod o'r eg- 
lwys yn y Glyn, a'r tad, John Owen, yn aelod 
yn Hawen, ac y mae y ddwy eglwys hynny o 
fewn rhyw dair milltir y naill i'r Hall. Yn wir, 
am flynyddau lawer, un eglwys yr ystyrid y ddwy 
gynulleidfa, ond ei bod yn cyfarfod mewn dau 
addoldy, er mwyn cyfleustra y boblogaeth. 
Am lawn trigain mlynedd, un gweinidog ydoedd 
i'r ddwy gynulleidfa, a chynhelid y cyfarfodydd 
cymundeb bob yn ail yn y ddau gap el ; ond erbyn 
y flwyddyn 1824, yr oedd yr aelodau wedi 
myned mor lliosog fel nas gallasai un capel eu 
cynnwys ar y cymundeb, ac felly penderfynwyd 
yn heddychol i rannu y gymdeithas yn ddwy 



Y Capel a'r Ysgol 15 

eglwys, un yn Hawen, a'r Hall yn y Glyn, ond 
yr oeddynt i barhau yn un weinidogaeth. Y 
gweinidog ar y pryd hwnnw ydoedd y Parch. 
Thomas Griffiths, gwr y mae ei goffadwriaeth 
yn fendigedig yn yr holl wlad honno hyd y dydd 
heddyw. Bu gweinidogaeth Mr. Griffiths yn 
y cylchoedd hynny yn hynod o boblogaidd a 
llwyddiannus, oblegid cawn fod y cymunw)T yn 
ei gylch gweinidogaethol cyn terfyn ei oes yn 
rhifo o 700 i 750, a'r Ysgolion Sabothol yn 900. 
A chofier mai nid mewn tref boblog, neu ynghanol 
pentrefydd poblog a mawrion, y bu hyn, ond 
mewn gwlad hollol amaethyddol a theneu ei 
phoblogaeth. Yn fuan wedi marwolaeth Mr. 
Griffiths yn 1838, rhoddodd yr eglwysi yn Hawen 
a Glynarthen alwad i'r Parch. William Jones, 
Pwllheli. Yr oedd ef yn nai fab brawd i'r di- 
weddar enwog Ddr. Arthur Jones o Fangor. 
Ganwyd ef yn Llandrillo, Meirionydd, yn y 
flwyddyn 1800. Ni chafodd ond y nesaf peth 
i ddim o fanteision addysg ym more ei oes, ond 
trwy ei dalent neilltuol, a'i ymroddiad i waith, 
daeth yn ddyn deallus, yn ysgolhaig da, ac yn 
bregethwr hynod o gymeradwy. Ordeiniwyd 
ef ym Mhenlan, Pwllheli, ym mis Hydref, 1831, 
a bu yno am saith mlynedd yn gymeradwy a 
defnyddiol. Ond yn Hawen a Glynarthen y 
treuliodd y cyfnod meithaf o'i weinidogaeth. 



16 Coflant 0. R. Owen. 

Am y rhan fwyaf o'i oes yr oedd ganddo bedair 
o eglwysi dan ei ofal, sef Hawen a'r gangen eglwys 
ohoni a gychwynwyd yn 1834 yn Mryngwenith ; 
a'r Glyn, a'r gangen ohoni hithau a gychwynwyd 
ym Mryn Moriah yn 1849. Ond yn 1860 rhoddodd 
Mr. Jones ofal Hawen a Bryngwenith i fyny, 
gan barhau i weinidogaethu yn Glynarthen a 
Bryn Moriah hyd ei farwolaeth yn 1865. Oddi- 
wrth hyn, gwelir iddo fod yn weinidog yn y Glyn 
am fwy na chwe-blynedd-ar-hugain, ac yn Hawen 
am^ddwy-flynedd-ar-hugain. Yn nhymor ei 
weinidogaeth yn y lleoedd hyn derbyniodd fil o 
aelodau i'r eglwysi dan ei ofal, a bedyddiodd 
1,113 o blant. Er nas gellir, efallai, ei ystyried 
gyda " chedyrn cyntaf y Pulpud Cymreig," eto yr 
oedd Mr. Jones yn bregethwr grymus a nerthol, ac 
yn ddyn cryf mewnsynnwyr agras. Efe ydoedd 
y gweinidog yn y cylch pan yr ydoedd Mary 
James yn eneth yn y Gelli, efe a'i derbyniodd 
yn aelod eglwysig, ac efe, yng nghapel Glynarthen, 
a fedyddiodd ei baban bach Owen, ar yr 22ain o 
Ebrill, 1854. Wedi hynny, fel y gwelwyd, ym- 
aelododd hi gyda'i phriod yn Hawen, ond am y 
blynyddau cyntaf o'u bywyd priodasol yr oeddynt 
yn parhau dan weinidogaeth Mr. Jones, eu hen 
weinidog. Yr oedd gan Mr. 0. R. Owen gof 
plentyn am dano, ond chwe blwydd oed ydoedd 
pan y cyfyngodd Mr. Jones ei weinidogaeth i'r 



Y Capel a'r Ysgol. 17 

Glyn, gan roddi i fyny ei ofal o'r eglwys yn Hawen. 
Modd bynnag, yr oedd y capel wedi dyfod eisoes 
i lanw lie pwysig ym mywyd y bachgen bach 
Owen. Yr oedd yn barod yn aelod ffyddlon o'r 
Ysgol Sabothol, ac yn wrandawr llawn dyddordeb 
yn yr oedfaon. Y mae yr achos yn Hawen wedi 
bod yn enwog ar hyd y blynyddau ar gyfrif y 
dyddordeb a gymerid gan yr aelodau yn yr 
Ysgol Sabothol. Mae enw Mr. Nathaniel Griffiths, 
Pantybrain, yn deilwng o goffhad parchus yn y 
cysylltiad hwn. Yn ol yr hanes, yr oedd efe 
yn wr cyfoethog, ac yn nodedig ar gyfrif ei ddy- 
ddordeb yn yr Ysgol Sabothol. Yn wir, dywedir 
iddo ef sylfaenu math o Ysgolion Sabothol 
yn ardaloedd Hawen a Glynarthen cyn i'r 
enwogion Robert Raikes o Gloucester, a Thomas 
Charles o'r Bala, ddyfod i unrhyw amlygrwydd 
gyda y gwaith da o sefydlu yr Ysgolion Sul. 
Daeth Cyfarfodydd Ysgolion ac Adrodd Pwnc 
yn sefydliadau pwysig yn Hawen a'r cylch yn 
fore. Yr oedd gwedd lewyrchus iawn ar y sef- 
ydliadau hynny yn y cylch pan oedd Owen yn 
dechreu dilyn yr Ysgol. Yr oedd yn Hawen 
ddynion cryfion mewn meddwl a gwybodaeth 
ac yn eu ffordd yr oeddynt yn oraclau mewn 
diwinyddiaeth. Ond nid oedd pawb ohonynt yn 
ogyfuwch a'u gilydd yn y pethau hynny. Yr 
oedd yno, fel ymhobman arall, ami i athraw yr 



18 Cofiant 0. R. Owen, 

oedd ei honiadaeth yn fwy na'i wybodaeth. I 
ddwylaw hen frawd o athraw o'r dosbarth hwnnw 
y disgynnodd ffawd Owen pan yr aeth i'r Ysgol 
gyntaf, a chafodd brofi peth o'r profiad sydd i'w 
gael mewn amgylchiadau o'r fath. Yr oedd yr 
hen athraw diniwed ond caredig wedi cael crap 
o'r Saesneg, ys dywedai Will Bryan, ond crap 
yn unig ydoedd, serch fod yr hen frawd yn tybio 
fod ei wybodaeth yn berffaith ddigon. Un 
Saboth yn y dosbarth, daeth y gair Saesneg " carry" 
i fewn i'r ymddiddan rywsut, ac meddai yr athraw, 
gyda holl urddas ei swydd yn pwyso arno, " Oes 
un o chi blant yn gwbod beth yw Carry ? " 
" Odw i'n gwbod/' ebai Owen, yn ddibetrus a 
hunan-foddhaus, " Cario yw e\" " Nage, 
nage," ebai yr athraw, gyda gwen o ddiystyrwch 
ac o syndod at anwybodaeth y disgybl, " ond 
caru yw eV Gwel y darllennydd mai nid rhyw 
lawer o gynnydd mewn Saesneg oedd yn bosibl 
i Owen dan amgylchiadau o'r fath. Ond wedi y 
profiad hwn, cafodd Owen yn fuan newid ei 
athraw yn Ysgol Sabothol Hawen, ac nid oedd 
neb parotach nag ef i gydnabod ar hyd ei oos 
werth yr hyfforddiant a gafodd yng Ngair Duw yn 
yr Ysgol Sabothol honno. 

Amgylchiad arall a adawodd ei argraff yn 
ddwfn ar feddwl ein cyfaill ynglyn a'r capel yn 
y cyfnod bore hwnnw yn ei hanes ydoedd Diwyg 



Y Capel a'r Ysgol. 19 

iad Crefyddol 1859, fel ei gelwid. Er nad oedd 
ef y pryd hynny ond plentyn pum mlwydd oed, 
eto cymerai ddyddordeb mawr yn y capel, ac yr 
oedd brwdfrydedd a sel y bobl yng ngwres y 
Diwygiad yn cario dylanwad mawr arno. Dyma 
y modd yr ysgrifennodd ei hun am y Diwygiad 
hwnnw ymhen blynyddau ar ol hynny : — 

Y mae Diwygiad wedi myned yn beth dieithr 
iawn yng Nghymru erbyn hyn. Y mae cen- 
hedlaeth gyfan wedi tyfu i fyny nad ydynt 
wedi gweled blynyddoedd deheulaw yr Arglwydd 
pan y diosgai fraich Ei gadernid gerbron y 
genedl, oblegid y mae yn agos i ddeng-mlynedd- 
ar-hugain er y Diwygiad diweddaf, (Ysgrif- 
ennai hyn yn 1886). Cefais i y fraint o weled 
hwnnw, ac er nad oeddwn ond pum mlwydd 
oed ar y pryd, mi gofiaf hyd fy medd am dano. 
Yr oedd dynion yn y cyfarfodydd yn Hawen y 
pryd hwnnw yn tori allan i weddio a moliannu 
Duw ; un yn y fan yma wedi cael golwg ar ei 
gytlwr yn llefain, " Pa beth a wnaf fel y byddwyf 
cadwedig ? " Un arall fan draw wedi cael gafael 
ar Waredwr, yn gwaeddi, " O ! diolch, ar frinc 
uffern mi ges nefoedd." Digwyddodd un am- 
gylchiad ynglyn a'r Diwygiad hwnnw ag sydd 
wedi aros yn fyw iawn ar fy nghof . Yr oedd 
pregethwr tanllyd iawn yn pregethu yn Hawen 
ryw Saboth yn y nwyddyn 1860, pan oedd gwres 
y Diwygiad yn dechreu oeri. Yr oeddwn innau 
wedi myned i eistedd i front y gallery, ac yr 
oeddwn yn teimlo yn enbyd na buasai y pregethwr 
tanllyd yn cael Amen. Pa fodd bynnag, o'r 
diwedd, penderfynais waeddi Amen fy hunan, 
ac felly y gwnaethum dros y capel. Troais fy 



20 Cofiant 0. R. Owen. 

wyneb yn ol gyda hynny, a dyma un o'r stoiciaid 
oedd yn eistedd y tu ol i mi yn rhoi slap ar fy 
ngrudd, oblegid i mi fod mor rhyfygus a myned 
i hwyl. Dyma yr unig dro i mi gael fy meio 
am fyned i'r hwyl. Cefais fy meio lawer gwaith 
wedi hynny am beidio. 

Ond y gweinidog a adawodd yr argraff ddyfnaf 
ar feddwl ein cyfaill pan yr ydoedd yn blentyn yn 
Hawen ydoedd y Parch. John Williams, yr hwn a 
ddaeth yn ddilynydd i Mr. Jones i'r cylch pwysig 
hwnnw yn 1860. Daeth Mr. Williams yno o'r 
Coleg yn Aberhonddu, a phrofodd ei hun yn wr 
ffyddlon a diwyd yn ei waith. Nis gellid ei ys- 
tyried yn bregethwr mawr, nac yn ddyn o unrhyw 
allu neilltuol, ond yr oedd yn cymeryd dyddordeb 
mawr ym mhlant yr eglwys, a sefydlodd ar eu 
cyfer gy far fod neilltuol a alwai " Yr Ysgol fach." 
Tyrrai holl blant y gymdogaeth i hon, a dysgid 
ynddi wybodaeth Feiblaidd, adrodd a chanu, a 
byddai gan Mr. Owen barch mawr ar hyd ei oes 
i'w hen weinidog ar gyfrif y cymorth a gafodd yn 
nhymor mebyd yn " yr ysgol fach." Ym mis 
Awst, 1867, pan yn dair-ar-ddeg oed, derbyniwyd 
ef yn gyflawn aelod eglwysig gan Mr. Williams, 
ac yn fuan daeth i gymeryd rhan yn gyhoeddus 
yn yr Ysgol Sabothol a'r cyfarfodydd ereill. 
Wedi llafurio yn Hawen am un-mlynedd-ar-bym- 
theg, symudodd Mr. Williams i'r Morfa Bychan, 
Arfop, ac oddiyno ymhen rhai blynyddoedd i 



Y Capel a'r Ysgol. 21 

Niwbwrch, Mon. Treuliodd ei flynyddoedd 
olaf yn Llangefni heb ofal eglwysig, ac yno, yn 
Chwefror, 1897, y bu farw yn 66 mlwydd, oed, ac 
y mae ei weddillion yn gorwedd ym Mynwent 
Gyhoeddus Llangefni. Yr oedd ganddo ar hyd 
ei oes ddyddordeb mawr yn ei " fab yn y ffydd." 
Gwelwyd ef lawer gwaith yn ei flynyddoedd olaf yn 
cyrchu ar ol Mr. 0. R. Owen i gyfarfodydd pregethu 
a Chymanfaoedd ym Mon, ac yn wastad yn gadael 
i bawb wybod mai efe ydoedd ei dad yn y ffydd. 
Dyn araf ac of mis ydoedd gyda phopeth, ac hynny 
yn ddiau sydd i raddau yn cyfrif na ddaeth yn fwy 
cyhoeddus fel pregethwr. Ond gwelir iddo gael y 
fraint o roddi help llaw i un a ddaeth yn bregethwr 
mor gyhoeddus a neb perthynol i'w genedl yn 
ystod y deng-mlynedd-ar-hugain diweddaf. 

Yr ysgol ddyddiol agosafi Owen pan ynblentyn 
ydoedd Ysgol Frytanaidd Newgate, Rhydlewis, 
yr hon oedd wedi ei hadeiladu ar dir Blaengwern, 
preswylfod Thomas Morris, Ysw., Y.H., mab y 
pregethwr enwog Ebenezer Morris, Twrgwyn. 
Yr oedd Mr. Thomas Morris yn foneddwr hael- 
ionus, ac yn teimlo dyddordeb mawr yn addysg 
plant yr ardal, a rhoddodd y tir i adeiladu yr 
ysgol yn rhad ac am ddim. Nid oes sicrwydd 
hollol paham y gelwid hi wrth yr enw Newgate, 
os nad direidi rhywrai yn ceisio creu drwg-dyb- 
iaeth yn meddwl y plant mai rhyw fath o 



22 Cofiant 0. R. Owen. 

garchar i blant drwg ydoedd y sefydliad i fod, ac 
nid lie iddynt fwynhau eu hunain trwy fyned i 
fewn i drysorau cudd, gwerthfawr addysg a gwy- 
bodaeth. Sut bynnag am hynny, y mae yn ffaith 
mai nid rhyw syniad ffafriol iawn a feithrinid ym 
meddyliau plant y dyddiau hynny am yr ysgol 
ddyddiol a'i gwaith. Yr athraw yn y cyfnod 
hwnnw yn Ysgol Newgate ydoedd gwr o'r enw 
Mr. William Lewis, a fu wedi hynny yn bregethwr 
gyda'r Methodistiaid Calfmaidd ym Mhensarn, 
ger Llwyndafydd. Yr oedd Mr. Lewis yn ddyn 
da, a chymeradwy gan bawb, ond bychan oedd ei 
alluoedd, a chyfyng ydoedd ei wybodaeth. Ond 
yr oedd yn gynrychiolydd lied deg o athrawon 
ysgolion elfennol Cymru wledig y dyddiau hynny. 
Nid oedd cwrs yr addysg a gyfrennid ganddo i'r 
plant ond cyfyng o angenrheidrwydd, ni phroff- 
esai gymeryd i fewn fwy na'r " Three R/s " fel 
eu gelwid, ac nid yn rhyw berffaith iawn y meistr- 
olid y rhai hynny. Nid oedd y syniad o ddefn- 
yddio y Gymraeg yn gyfrwng i ddysgu Saesneg i 
blant Gymreig wedi gwawrio ar feddwl yr athrawon 
y dyddiau hynny. Yn wir, yr oedd siarad Cym- 
raeg yn yr ysgol o gwbl, a hynny gan blant na 
wyddent nemawr i air o Saesneg ond Yes a No, yn 
drosedd cospadwy. Mawr fyddai y drafferth 
y c'ai y plant eu hunain ynddo wrth geisio 
darllen a deall Saesneg dan yr amgylchiadau 



Y Capel a'r Ysgol. 23 

hynny. Yng nghwrs eu darllen, weithiau deuent 
ar draws gair Saesneg oedd yn estron perffaith, 
nid yn unig i'r plant, ond i'r athraw hefyd, a mawr 
fyddai yr helynt mewn canlyniad. Arferai Mr. 
Owen adrodd am dano ei hun yn y cyfnod hwnnw 
pan dan ofal ei athraw cyntaf yn ceisio darllen 
paragraff go galed rhyw ddiwrnod, a'r athraw 
druan wedi ei ddal gan yr un anhawster, yn 
dweyd yn garedig, " Skip it, Owen, skip it," a 
dyna a wnaed y diwrnod hwnnw rhag digwydd yr 
hyn a fyddai gwaeth. Er hyn oil, yr oedd gan 
Mr. Owen barch mawr i'w hen athraw cyntaf. 
Dilynwyd Mr. William Lewis yng nghadair yr 
athraw yn ysgol Newgate gan Mr. J. W. Jones, 
gwr ieuanc o Gaergybi. Yr oedd ef wedi cael 
cychwyniad gwell ym more ei oes na'i ragflaenydd, 
ac fel un wedi ei fagu yng Nghaergybi, yr oedd 
ganddo, er yn blentyn, wybodaeth led gywir a 
chyflawn o'r iaith Saesneg. Gwnaeth waith da 
yng nghymdogaeth Hawen fel athraw. Yn ei 
flynyddoedd olaf yr oedd wedi rhoddi i fyny y 
gwaith hwnnw, ac yn llanw cylch pwysig yn 
nhref Caernarfon fel Prif Oruchwyliwr Ffirm 
Yswiriol fawr ac adnabyddus. Yn ddilynydd iddo 
ef yn yr ysgol daeth Mr. J. W. Crowther o'r Coleg 
Hyfforddiadol ym Mangor, yn 1867, ac er ei fod 
yn Sais hollol o genedl ac iaith, yn enedigol o 
Todmorden, Lancashire, eto yn ystod ei arhosiad 



24 Cofiant 0. R. Owen. 

yn Hawen dysgodd Gymraeg yn berffaith. Iddo 
ef y perthyn yr anrhydedd o fod yn dad i'r deffroad 
addysg yn ardaloedd Hawen, ac y mae ei glod yn 
aros trwy yr holl wlad. Y mae Mr. Crowther 
ers blynyddau bellach ym Methesda, Arfon, ac 
wedi profi ei hun ar hyd ei oes yn un o'r athrawon 
mwyaf llwyddiannus yn Ysgolion Elfennol 
Gymru. Teimlai Mr. Owen yn wastad ei fod dan 
fwy o ddyled i Mr. Crowther na neb arall am yr 
hyfforddiant a gafodd ym more ei oes ; a theimla 
Mr. Crowther yntau yn anrhydedd iddo allu 
cyfrif y pregethwr poblogaidd fel un oedd yn 
ddisgybl iddo yn ysgol Newgate, Rhydlewis. 



PENNOD III. 



13 Bacb^en Bre^etbwn 

Y mae yr amrywiaeth mwyaf yn y ffyrdd yr ar- 
weinir dynion i ddechreu pregethu, fel, yn wir, yn 
y ffyrdd yr arweinir dynion i ymgymeryd ag 
unrhyw alwedigaeth arall. Y mae yn hen ddy- 
wediad fod y gwir bregethwr yn cael ei eni yn 
bregethwr. Ond nid pob un, er cael ei eni 
felly, ac er meddu pob cymhwysder gofynnol i'r 
gwaith, sydd yn gweled ei ffordd yn glir i ym- 
gysegru i'r gwaith hwnnw ar y cyntaf. Fel 
rheol, y mae pregethwyr Cymru wedi bod yn 
dilyn rhyw orchwyl neu gilydd mewn bywyd cyn 
dyfod o honynt i'r penderfyniad hwnnw. Yr 
oedd Williams o'r Wern yn was ffarm, a Dr. 
William Rees yn llafurwr amaethyddol, yn briod 
ac yn ben-teulu, cyn iddo ddechreu ar waith 
mawr ei fywyd. A'r hyn sydd wir am danynt 
hwy sydd wir hefyd am y nifer liosocaf o'r rhai 
a berthynent i'r Pulpud Cymreig. Y mae gan yr 
awyrgylch y dygir bachgen i fyny ynddo lawer 
i'w wneud a phenderfynu y cwrs a gymer ei fywyd 
rhagllaw. Pe y gofynasid i'r Parch. 0. R. Owen 
pa bryd y meddyliodd efe gyntaf am fod yn 



26 Cofiant 0. R. Owen. 

bregethwr, buasai yn sicr yn anhawdd iddo 
ateb. Nid oedd yn cofio unrhyw adeg yn ei 
fywyd pan nad ydoedd yn ystyried ei hun 
yn bregethwr, ac yr oedd gan yr awyrgylch y 
dygasid ef i fyny ynddo yn ddiau lawer i wneud 
a. hynny. Ganwyd a magwyd ef, fel y gwelwyd, 
mewn ardal yr oedd bri mawr yn cael ei roddi ar 
bregethu a phregethwyr. Y capel oedd unig 
fan cyfarfod y gymdogaeth, a gwrando pregethau 
ydoedd bron yr unig ffurf ar gyfarfodydd cyhoedd- 
us y gwyddai yr ardalwyr am danynt. Ac 
yn wir, neb son ond yn unig am yr Anibynwyr, 
nid pregethwyr cyffredin oedd y rhai a bres- 
wylient lannau y Teifi yn y blynyddau hynny. Yr 
oedd yr holl wlad, o'r naill ochr i'r Hall i'r afon 
ddolennog, brydferth honno, er's rhai oesau wedi ei 
bendithio a rhai o'r pregethwyr mwyaf swynol eu 
dawn ac hyawdl eu traddodiad a fu erioed yn 
harddu Pulpud yr Anibynwyr Gymreig. 

Dynion felly oedd D. Davies, Aberteifi, a John 
Williams, Castellnewydd, Jenkins Capel I wan, 
a llu ereill ellid enwi. Y rhai hyn a'u cyfTelyb 
oedd arwyr mawr yr aelwydydd yn yr ardaloedd 
hynny, eu lluniau hwy oedd yn britho par- 
wydydd y tai, ac am danynt hwy a'u doniau y 
chwedleuid gan y rhieni ar derfyn y dydd yng 
nghlyw y plant. Arwr ac eilun y wlad oedd y 
pregethwr, a'r uchelgais cyntaf i feddiannu bron 



Y Bachgen Bregethwr. 27 

bob bachgen ydoedd dyfod ohono yntau rywbryd 
yn bregethwr. Ymhellach, yr oedd rhai o blant 
yr ardal eisoes wedi dechreu gwneud enwau 
iddynt eu hunain yn y Pulpud, a'r son am 
danynt yn llanw y wlad. Yr oedd Evan Evans y 
Bont, a fu yn egwyddorwas yn Shop Rhydlewis, ac 
a fynychai yr Ysgol Sabothol yn Hawen ychydig 
flynyddau cyn geni Owen, bellach wedi dyfod i 
gael ei adnabod fel un o bregethwyr ieuainc 
mwyaf poblogaidd yr Anibynwyr, a'i enw fel 
" Evans Caernarfon " yn adnabyddus trwy 
Gymru. 

Pan yr ydoedd Owen o gylch naw mlwydd oed, 
sef yn 1863, cymerodd amgylchiad neilltuol le yn 
hanes Hawen, yr hwn a adawodd argraff ddofn 
ac arhosol ar ei feddwl. Cynhaliwyd y Gym- 
anfa dair-sirol, fel ei gelwir, yn Hawen — a dyma y 
Gymanfa gyntaf i'n harwr fod ynddi. Y mae y 
Gymanfa honno yn un o'r rhai lliosocaf yng 
Nghymru, ac fel rheol yn cael ei chynnal yn yr 
awyr agored. Cyrchid iddi gan bregethwyr o 
bob rhan o'r wlad, a deuai y miloedd ynghyd i 
wrando yr Efengyl. Nid oedd plant Hawen 
erioed o'r blaen wedi gweled cynifer o bregethwyr 
wedi dyfod ynghyd, ac ni welsent erioed y fath 
dyrfa o bobl wedi ymgasglu at eu gilydd i'r gym- 
dogaeth dawel honno. Yr oedd pob cartref yn 
yr ardal am y dyddiau hynny wedi eu troi yn 



28 Cofiant 0. R. Owen. 

gartref pregethwyr. Son am " gwrdd mawr **■ ! 
dyna beth oedd cwrdd mawr, y cyfarfod pregethu 
cyntaf yn yr awyr agored yn y gymdogaeth, yng 
nghof bron yr oil, os nad yn wir yr oil o'r trigolion. 
Dechreuid am saith nos Fawrth gyda dwy bregeth,. 
cafwyd y gynhadledd yn y bore am ddeg, ac am 
ddau o'r gloch dydd Mercher cafwyd tair pregeth. 
Geid oedfa o dair pregeth drachefn am saith yn 
yr hwyr, ac am chwech o'r gloch bore drannoeth 
ceid oedfa eto ar y maes gyda dwy bregeth, ac yn 
yr oedfaon dilynol am ddeg, dau, a chwech, ceid 
tair pregeth ymhob un. Hawdd gennym gredu 
fod plant Hawen i gyd wedi eu swyno a'u rhyfeddu 
yn fawr gan weithrediadau y Gymanfa honno, ac 
nid neb ohonynt yn fwy nag Owen bach y Moylon, 
oedd eisoes yn dechreu arfer ei ddawn fel bachgen 
bregethwr. Yn y Gymanfa honno, clywodd rai 
o brif gewri yr enwad, ac wrth eu gwrando pen- 
derfynodd yntau ddod rhyw ddydd yn bregethwr 
Gymanfa. Dyma y waith gyntaf iddo weled a 
chlywed Dr. Rees, Abertawe, a Kilsby Jones, 
Thomas Davies, Llanelli, a Thomas Davies, Llan- 
deilo ; ac yn ol ei dystiolaeth ei hun yr oedd yn 
bresennol ar y cae yn yr oedfa chwech y bore yn 
gwrando ar Edward James, Llanaelhaiarn (Nefyn 
wedi hynny) yn pregethu mewn Cymanfa am y tro 
cyntaf erioed, ac yn cael oedfa fythgofiadwy gan 
bawb oedd yn bresennol. Henry Oliver, Ponty- 



Y Bachgen Bregethwr. 29 

pridd, a J. B. Jones, B.A., oedd ereill o bregethwyr 
enwog y Gymanfa hon. Yn y Gymanfa hon hefyd 
y clywodd Owen y bregeth Saesneg gyntaf erioed, 
a'r pregethwr oedd Jones, Ipswich, mab Dr. 
Arthur Jones, Bangor. Ychydig a feddyliai neb 
y diwrnod hwnnw y deuai Owen ei hunan ymhen 
ychydig iawn o flynyddau i fod yn gydymaith 
mewn Cymanfaoedd a rhai o'r cewri hyn. Yr 
oedd hefyd dri o gedyrn y Pulpud Anibynol yn sir 
Benfro, sef Simon Evans, Hebron ; Perkins, Maen- 
chwilog ; a Lewis, Brynberian, yn cymeryd rhan yn 
y Gymanfa yn Hawen, a chyn pen nemawr o 
flynyddau, daeth Owen i lafurio fel gweinidog a 
chymydog agos i'r tri chedyrn hynny. Nid oes 
neb ond y profiadol all ddychmygu dylanwad cyn- 
hulliad o'r fath ar feddwl plentyn. Arhosodd y 
Gymanfa yn " red letter day " yng nghof a 
phrofiad Owen o hynny hyd derfyn ei oes. Yr 
ydym eisoes wedi dweyd digon i ddangos y lie 
mawr i bethau crefyddol oedd yn awyrgylch 
Hawen, a dyma yr amgylchoedd y dygwyd Owen 
i fyny ynddynt. Nid rhyfedd fod awydd pregethu 
wedi ei feithrin yn ei galon yntau ; ond y mae yn 
amlw goddiwrth ei holl hanes ef yn ol llaw mai nid 
plentyn yr amgylchiadau yn unig ydoedd y pre- 
gethwr ynddo ef. Yn ychwanegol, yr oedd y 
reddf bregethwrol ynddo o'i enedigaeth. Gwel- 
som ami i blentyn cyn hyn, yn bregethwr mawr am 



30 Cofiant 0. R. Owen. 

flynyddau cyntaf mebyd, ond yn tyfu allan o 
hynny fel yr elai yn hynach. Ond nid felly ein 
harwr : bron gyda ei fod yn dechreu parablu, yr 
oedd yn dechreu pregethu, ac ni chollodd yr awydd 
i sylweddoli yr uchelgais hwnnw mewn un cyfnod 
ar ei fywyd. Ac y mae ei fywyd boreuol yn 
frith gan ddigwyddiadau yn dangos y cwrs yr 
oedd ei fywyd i'w gymeryd. Gyn ei fod o chwech 
i saith oed, daeth yr holl gymdogaeth i'w adnabod 
fel " pregethwr bach Moylon." Gynnal cyfarfod 
pregethu, a bod ei hunan, wrth gwrs, yn brif os nad 
yr unig bregethwr yn y cyfarfod, fyddai ei hoff 
chwareu. Weithiau y gwyddau, yr hwyaid, a'r 
hen lyn llwyd, fyddai ei gynulleidfa ; bryd arall 
byddai yno dyrfa o blant y gymdogaeth, ynghyd- 
a'i frodyr a'i chwiorydd, yn gwrando y genadwri. 
Byddai tri darn ar Ian y llyn yn gysegredig i gynnal 
yr oedfaon hyn, a gelwid y tri llecyn hynny ar 
enwau y tri chapel cymdogaethol, Hawen, Glyn- 
arthen, a Bryngwenith, a byddai y gynulleidfa yn 
dilyn y pregethwr o'r naill gapel i'r Hall. Yr oedd 
i'r gynulleidfa hefyd ei swyddogion rheolaidd ; ei 
chwaer hynaf fel rheol fyddai yn cyhoeddi, a 
gwnai hynny mewn llais mawr, clir, a dealladwy i'r 
holl dorf. Coeden fyddai ei bulpud, ac yr oedd un 
o'r rhai hyn, " Coeden y Ddol " fel ei gelwid, mor 
uchel fel mai o'r braidd y gallai y pregethwr ei 
dringo, a byddai yn rhaid cael help cymydog ger 



Y Bachgen Bregethwr. 31 

Haw bob amser i ddisgyn. Deuai y cymwynaswr 
hwn bob dydd yn rheolaidd ar gais un o'r gynull- 
eidfa i helpu y pregethwr bach o'i bulpud. Yr 
oedd y pregethwr y pryd hwnnw yn credu mewn 
hwyl wrth bregethu, ac yr oedd hefyd yn credu yn 
llawn mor gryf y dylasai ei gynulleidfa hefyd fod 
mewn hwyl yn gwrando. Os na fyddai y plant 
o'i gylch yn dwyn arwyddion eu bod yn teimlo yn 
ddigonol dan y weinidogaeth, deuai y pregethwr 
bach i lawr o'r pulpud, ac ai o gylch ei gynulleidfa 
ddigyffro, a thynnai ddagrau o'u llygaid mewn 
ffordd arall, un rwyddach a mwy effeithiol na'r 
bregeth — ac yna ai yn ol i'r pulpud i bregethu, gan 
gael hwyl fawr yn swn y cwynfan a'r wylo hidl. 
Treuliai y pregethwr weithiau ychydig amser gyda 
ei daid a'i nain yn Y Gelli, ac yr oedd yno hefyd 
ddigonedd o goed i bregethu oddi arnynt. Di- 
gwyddodd rhyw ddynes bur amheus ei chymeriad 
fyned heibio Y Gelli un diwrnod pan yr oedd y 
bachgen-bregethwr yn cynnal ei oedfa rhwng 
cangau y coed, a dychrynwyd hi yn ddirfawr 
druan gan y geiriau hyrddiwyd ati yn sydyn oddiar 
wefus y pregethwr, " 'Nawr te ! Beth wyt ti'n i 
feddwl am dy fater tragwyddol ? Os na throi di o 
gyfeiliorni dy ffyrdd, ar dy ben yn uff era y byddi 
di yn gloi iawn ! " Nis gwyddom a effeithiodd y 
genadwri ymhellach nag i beri dychryn ar y pryd 
ai peidio. 



32 Cofiant 0. R. Owen. 

Ond yn y Moylon yr oedd prif faes gweinidog- 
aeth Owen, ac yno y cai ei brif oedfaon. Un nawn 
Sul tawel ym mis Mehefm, yr oedd Owen a Hannah 
wedi cael eu gadael gartref o'r capel, er mwyn 
gofalu am y ty a'r plant ieuengach. Yr oedd 
plant y ty nesaf, " Moylon Uchay hefyd yn 
digwydd bod gartref y prynhawn Sul hwnnw. Y 
mae prynhawn Sul felly yn nhawelwch gwlad yn 
amser hir i fod gartref, ac yn ol syniadau Purit- 
anaidd y cylch yr oedd chwareu ar brynhawn Sul 
allan o'r cwestiwn. Yr oedd y Sul yn gysegredig, 
ac ni feddyliai neb o blant yr ardal honno am ei 
ddifwyno trwy ddilyn eu chwareuon arferol. Modd 
bynnag, gwyddai Owen am ddrws o ymwared o 
gyfeiriad arall. Awd i gadw cwrdd. Ffurfiwyd 
y gynulleidfa yn hanner cylch, ac esgynnodd y 
pregethwr i'w bulpud ymhen y goeden. Awd trwy 
yr holl wasanaeth, y cyhoeddi a'r cwbl. Clywid 
bloeddiadau y pregethwr, a chan soniarus y 
gynulleidfa hwyliog, gan y dyrfa fawr oedd 
ar y pryd hwnnw wedi ymgynnull yng nghapel 
Hawen gerllaw — rhyw dri neu bedwar can llath 
yngroesi'r Gwm. Gorfuwyd cau drysau y capel er 
mwyn llonyddwch ; yn wir yr oedd y swn a'r hwyl 
tuallan yn boddi y swn a'r hwyl mwy cymedrol o'r 
tufewn. Wedi dychweliad y rhieni o'r oedfa, y 
genadwri gyntaf gafodd y pregethwr a'r cyhoeddwr 
oedd na chaniateid cynnal cyfarfod arall o'r nod- 



Y Bachgen Bregethwr. 33 

wedd honno yn yr awyr agored ar brynhawn Sul. 
Nid oedd y gwaharddiad hwn ond un o lawer o rai 
cyffelyb a gafodd Owen gyda golwg ar ei bregethu 
yn y cyfnod hwnnw. Nid pawb oedd yn credu 
yng ngweddustra a rheoleidd-dra chwareu o'r fath 
gan blentyn mor ieuanc. Ofnai ambell un fod 
yr holl chwareu yn sawru gormod o hyfdra ar 
bethau cysegredig, ac mai y canlyniad fyddai i'r 
bachgen dyfu i fyny yn ddibris a dibarch i ordin- 
hadau crefydd. Yr ystyriaethau yma yn ddiau 
oedd yn cyfrif am amharodrwydd y tadau yn 
Hawen i gymell y bachgen i ddechreu pregethu 
yn ffurfiol, cyn ei fynediad pan yn bedair-ar- 
ddeg oed i'r Ysgol Ramadegol ym Milford, at yr 
hon y cawn gyfeirio yn llawnach yn y bennod 
nesaf. ran ei gymeriad, a'i ffyddlondeb i'r 
cyfarfodydd crefyddol, i'r Ysgol Sabothol, a'r 
" Ysgol fach," yr oedd yn bopeth a allesid ei 
ddymuno ; ond yr oedd meddwl am gymell un mor 
ieuanc i ddechreu pregethu yn rhywbeth nas gallai 
yr hen bobl o gwbl ddygymod ag ef. Ymadael 
oddicartref , fodd bynnag, heb ei godi i bregethu yn 
rheolaidd gan ei fam-eglwys ddarfu y bachgen. Y 
mae y cwestiwn pa fodd, a pha oedran y dylid 
codi rhai i bregethu yn yr Eglwysi Anibynol 
Gymreig, yn aros yn faterion ag y mae y rhyddid 
barn mwyaf yn parhau ynglyn a hwy. Yn wir, 
bu y mater yn destyn trafodaeth faith yng 



34 Cofiant 0. R. Owen. 

nghyfarfodydd yr Undeb yn Llandeilo flynyddau 
laweryn ol, pryd y darllenwyd papyrau ar y pwnc 
gan y Parchn. Thomas Jones, Tabor, ac Edward 
Roberts, Cwmafon. Ond nid arweiniodd y dra- 
fodaeth honno, mwy na llawer trafodaeth a 
gaed ar ei hoi mewn cynadleddau, cyfarfodydd 
chwarterol, a chymanfaoedd, i fabwysiadu unrhyw 
reolau ffurfiol gan yr holl Eglwysi Anibynol 
Cymreig gyda golwg ar hyn. Ac eto nid ydyw ein 
henwad erioed wedi bod yn brin mewn pregethwyr 
cryfion a nerthol, ac ni fu y rhagolygon yn fwy 
gobeithiol erioed nag y maent heddyw. Ond wedi 
dweyd hyn oil, y mae yn deg cydnabod na fu 
eglwys erioed yn teimlo yn fwy llawen o lwyddiant 
ei phlant nag y teimlai yr eglwys yn Hawen, o 
gynnydd a llwyddiant y Bachgen-bregethwr 
Owen Rhys Owen. Ac nid oedd ganddo yntau ar 
hyd ei oes ond y parch dyfnaf a'r anwyldeb 
pennaf at ei fam-eglwys yn Hawen. 




H. HOWELL 



CARMARTHEN 



0. R. OWEN YN BYMTHEG OED. 



PENNOD IV. 



paratoi x Maitb. 

Ym Milford a Chaerfyrddin. 

Ym mis Mai, 1868, pan yn llencyn pedair-ar-ddeg 
oed, cawn Owen yn gadael ei gartref yn y Moylon, 
yn ffarwelio a'i hen gymdogaeth, ac yn myned 
am y tro cyntaf erioed oddicartref. Diwrnod 
pwysig ar aelwyd y Moylon oedd y diwrnod 
hwnnw. Mawr oedd pryder y rhieni, ac yn ar- 
bennig y fam, wrth feddwl " beth fyddai y 
bachgenyn hwn." Er nad oedd yn myned 
ymhell oddicartref, eto yr ydoedd yn myned yn 
ddigon pell i gael pob peth yn newydd iddo ef. 
Yr oedd hyd yma wedi byw o'i febyd ynghanol 
tawelwch y wlad, ond yr oedd yn awr yn myned 
i fyw i dref ydoedd iddo ef yn un fawr iawn. Saif 
Milford Haven ar derfyn eithaf sir Benfro, a'i 
phorthladd yn un o'r rhai harddaf yn y byd. Er 
nad oedd y boblogaeth ar y pryd ond o ddwy i 
dair mil, eto yr oedd yn cyflym ddyfod yn un o'r 
porthladdoedd pwysicaf. Ac yr oedd y drafnid- 
iaeth forwrol a geid yno yn fyd newydd iawn i 
fachgen wedi ei fagu ymhell o ddadwrdd masnach, 
yn neilltuaeth y wlad. Yr ydoedd hefyd yn gadael 



36 Cofiant 0. R. Owen. 

ardal hollol Gymreig am gymdogaeth lie yr oedd 
Cymraeg mor brin ynddi ag ydoedd Saesneg yn 
Hawen. Yr oedd, ymhellach, yn gadael gwaith 
y fferm, ac wedi dilyn yr aradr, fel y gwelsom, yn 
ol ei grediniaeth ei hun am y tro olaf, i fod yn 
ddisgybl mewn Ysgol Ramadegol a gyfrifid eisoes 
yn bwysig gan gylch eang. Prifathraw a syl- 
faenydd yr Ysgol Ramadegol honno oedd y Parch. 
Caleb Guion, gweinidog yr Eglwys Anibynol 
Seisnig yn y dref honno. Un o'r cymeriadau 
mwyaf dyddorol ar lawer cyfrif ydoedd y Prif- 
athraw Mr. Guion, a dichon nad anyddorol yn y 
cysylltiad hwn fyddai yr ychydig ffeithiau canlynol 
am ei fywyd maith a defnyddiol. Ganwyd ef yn 
y flwyddyn 1817, mewn amaethdy bychan o'r enw 
Parcyd ym mhlwyf Eglwyswen, swydd Benfro. 
Yn yr un ty, ddwy flynedd ar bymtheg cyn hynny, 
y ganwyd bachgen bychan arall o'r enw Caleb, 
yr hwn a ddaeth yn un o bregethwyr enwocaf 
ei oes, nid amgen y Parch. Caleb Morris, Llundain. 
Yr oedd Mr. Caleb Guion yn fab i Martha, chwaer 
hynaf y gwr enwog hwnnw. Cafodd ei addysg 
yn Athrofa Aberhonddu, ac ar derfyn ei amser 
yn y sefydliad hwnnw yn 1849, derbyniodd 
alwad i fod yn weinidog i'r Eglwys Anibynol yn 
y Plough yn y dref honno. Parhaodd Mr. Guion 
i lafurio yn y dref honno hyd 1860, pryd y symud- 
odd i Milford Haven, lie y parhaodd yn weinidog 



Paratoi i Waith. 37 

ar yr un eglwys am lawn deugainmlynedd. Ym- 
neilltuodd o ofalon eglwysig yn 1899, a bu farw 
Mehefin 6ed, 1901, yn bedair a phedwar-ugain 
oed. Yr oedd yn wr galluog ar lawer cyfrif, 
darllennai lawer, acyr oedd yn feddyliwr gwreiddiol 
ac anibynol, ac yn bregethwr nodedig o gymeradwy 
gan bawb. Yr oedd ar hyd ei oes yn meddu y 
dyddordeb mwyaf mewn dynion ieuainc, yr hyn 
a'i harweiniodd i sefydlu yr Ysgol Ramadegol yn 
ei dref fabwysiedig. 

Cynorthwyid Mr. Guion yng ngwaith yr ysgol 
gan y Parchn. Evan Thomas a John Evans, B.A. 
Yr oedd Mr. Thomas ar y pryd hefyd yn weinidog 
i*r eglwysi bychain yn Tier's Cross a Rhosmarket, 
ond yn byw ar derfynau Milford. Efe oedd yr 
athraw mewn Mathematics ; ac yn ol tystiolaeth 
y rhai fu dan ei ofal, yr oedd yn fedrus ryfeddol 
yn y gwaith hwnnw. Gwr genedigol o Hawen 
ydoeddMr. Evans, wedi ei fagu yn yr ardal honno, 
ac wedi dechreu pregethu yn yr eglwys honno. 
Addysgwyd ef yng Ngholeg Aberhonddu, ac oddi- 
yno graddiodd yn B.A. ym Mhrifysgol Llundain. 
Ordeiniwyd ef yn weinidog i'r Eglwys Seisnig 
yng Nghastellnedd. Efe oedd yr athraw mewn 
Ieithoedd, ac yr ydoedd yn fedrus yn ei waith. 
Trwy gysylltiad Mr. Evans a Hawen y daeth Owen 
i fyned i'r ysgol hon. Gofelid am yr Iaith Saesneg 
gan Mr. Guion. Bu yr ysgol hon am lawer o 



38 Cofiant 0. R. Owen. 

flynyddau yn hynod o boblogaidd, cyrchid iddi 
gan fechgyn amaethwyr a masnachwyr y wlad 
ymhell ac yn agos. Bu yr addysg a gyfrennid 
ynddi yn foddion i osod ar ben y ffordd nifer 
mawr o ddynion ieuainc a ddaethant ar ol hynny 
i lanw cylchoedd pwysig, megis Mr. Aaron Thomas, 
cyn A.S. dros ddosbarth Gower, a Dr. Abraham 
Garrod Thomas, meddyg cyfrifol yn Newport, 
Dr. Evans, Abertawe, ac amryw ereill ellid enwi. 
Y mae yn ffaith ddyddorol yn hanes Mr. 0. R. 
Owen mai yn yr ysgol hon y cyfarfu gyntaf 
a'r boneddwr caredig, Mr. E. H. James, Y.H., 
Pontygafel, yr hwn a fu yn aelod a diacon amlwg 
o'r eglwys yn Glandwr bron trwy holl gyfnod ei 
weinidogaeth. Gwyddom mai trwy y cyfeill- 
garwch hwn y daeth ein cyfaill gyntaf i gysylltiad 
a Glandwr, fel y cawn sylwi eto. Ond yr oedd yr 
ysgol dan ofal Mr. Guion mewn ystyr neilltuol yn 
" Ysgol y Proffwydi," yn fath o ragbaratoad ar 
gyfer y colegau ; fel y ceid ymysg y myfyrwyr yn 
wastad nifer o fechgyn oeddynt a/u bryd ar y 
weinidogaeth. Yn yr ystyr hon yr oedd yr 
Ysgol yn type o nifer o ysgolion yn hanes Gymru 
yn ystod y ddwy ganrif ddiweddaf ag sydd wedi 
gwneud gwasanaeth ardderchog. Y fath ddyled 
sydd ar Gymru i'w phregethwyr mewn llawer 
ardal, nid yn unig ar gyfrif eu gwaith uniongyrchol 
fel pregethwyr, ond hefyd fel athrawon mewn 



Paratoi i Waith. 39 

addysg fydol. Gan mlynedd yn ol, yr oedd 
gweinidogion yr Anibynwyr Cymreig bron yn 
ddieithriad yn ysgolfeistri yn eu hardaloedd, ac 
yn wir, yr unig ysgolfeistri yn yr ardaloedd hynny. 
Ac mewn blynyddau ar ol hynny, yr ysgolion hyn 
oedd yr unig gyfryngau o fewn cyrraedd gwerin 
Ymneilltuol y wlad i gymhwyso eu hunain ar 
gyfer mynediad i mewn i'r Colegau Enwadol. 
Yn sier, yr oedd y dynion a ymgymerasant a'r 
cylch hwn o wasanaeth yn gymwynaswyr i'n 
cenedl mewn modd neilltuol, ac yn y blynyddau 
hyn, pan y mae cyfleusterau addysg wedi amlhau 
ni ddylid anghofio gwaith a llafurus gariad y rhai 
a lafuriasant o'r blaen. Y mae i Mr. Guion a'i 
gyd-athrawon barch ym Milford a'r cylch hyd 
heddyw fel dynion o gymeriadau prydferth, ac 
fel pregethwyr da, ond y mae eu clod a'u dylanwad 
fel athrawon wedi cyrraedd lawer ymhellach. Y 
mae yn y Pulpud Cymreig a Seisnig heddyw 
nifer o ddynion amlwg a defnyddiol sydd yn 
gogoneddu Duw am yr athrawon hyn. Un o'r 
cyfryw ydyw y Parch. Henry Harris, M.A., 
gweinidog poblogaidd yr Eglwys yn Clapton Park, 
ac i'r hwn yr ydys yn ddyledus am lawer o wybod- 
aeth ynglyn a'r Ysgol. Ymysg y dosbarth hwn 
o fyfyrwyr, cymerai Owen ei le yn naturiol, a bu 
cymdeithasu a hwy yn foddion i ddyfnhau yr 
awydd oedd eisoes yn ei galon i ddyfod yn 
bregethwr. 



40 Cofiant 0. R. Owen. 

Un diwrnod, galwodd y Prifathraw arno i ym- 
weled ag ef yn ei dy, a dechreuodd ei holi gyda 
golwg ar y cwrs yr oedd yn fwriadu ei gymeryd 
mewn bywyd. Cafodd allan yn fuan beth oedd 
bryd ac uchelgais Owen, ac ni bu yntau yn ol o 
roddi pob cefnogaeth i'r awydd hwnnw. Yr 
oedd y bachgen yn gwneud cynnydd rhagorol 
gyda'i wersi yn yr Ysgol, y cyfryw gynnydd yn 
wir fel y credai ei athraw y llwyddai, ond ceisio, 
i gael derbyniad i Goleg Caerfyrddin y Mehefin 
dilynol. Ond nis gallai fod yn ymgeisydd am 
dderbyniad heb ei fod yn gyntaf wedi dechreu 
pregethu. Felly penderfynodd Mr. Guion fod yn 
rhaid gwneud y ffordd yn bosibl i Owen ddechreu 
pregethu ; a daeth y trefniant oddiamgylch mewn 
modd rhyfedd ddigon. Yr oedd gan Mr. Meth- 
usalem Jones— yr hwn oedd ar y pryd yn fyfyriwr 
yn yr Ysgol, ac yn hyn lawer nag Owen, gy- 
hoeddiad i bregethu y Sulgwyn yn Tier's Cross, 
a threfnwyd in cyfaill fyned gydag ef yno, a 
dechreu yr oedfa iddo, a phregethu o'i flaen, ac 
felly y gwnaed. Y mae Mr. Jones eto yn 
fyw, ac wedi treulio oes lawn yn y weinidog- 
aeth, ac yn cael ei adnabod fel y Parch. 
Methusalem Jones, Tynewydd, Rhondda, a chaiff 
fwynhad nid bychan i'w deimlad wrth gofio mai 
gydag ef y bu Mr. Owen gyntaf yn y pulpud. 
Ardal Seisnig oedd Tier's Cross, ac yn Saesneg 



Paratoi i Waith. 41 

y dygid yr holl addoliad ymlaen yno, a bydd yn 
syn i lawer, yn ddiau, ddeall mai yn Saesneg y 
dechreuodd Owen bregethu. Ei destyn cyntaf 
oedd : Psalm ii. 12 — " Gwyn eu byd pawb a 
ymddiriedant ynddo ef." Nid rhyw lawer fyddai 
gan eincyfaill i'w ddweyd am yr oedfahonno, ond 
ei bod yn fer, dim ond chwarter awr o'i dechreu 
i'w therfyn, a'i fod yntau wedi chwysu yn enbyd 
yn ystod y chwarter awr hwnnw. Y Mehefin 
canlynol yr oedd yn ymgeisydd am dderbyniad 
i mewn i Goleg Gaerfyrddin, ac er ei fod yn un o 
lawer o ymgeiswyr, ac yntau ddim ond ychydig 
fisoedd dros ei bymtheng mlwydd oed, eto llwydd- 
odd i basio yr arholiad yn anrhydeddus. Y mae 
hynny yn ddigon o brawf ynddo ei hun mai nid 
bachgen o allu a thalent cyffredin ydoedd . Yn 
wir, y mae ei holl hanes yn yr Ysgol ac yn y Goleg 
yn dangos ei fod yn ddysgwr cyflym ac yn fyfyriwr 
da, ac y gallasai, pe wedi rhoddi ei fryd ar hynny, 
ddyfod lawn mor enwog fel ysgolhaig ag y daeth 
fel pregethwr. Bellach wele ef yn fyfyriwr cyd- 
nabyddedig o un o'r Colegau, ond heb ei godi i 
bregethu yn rheolaidd gan yr un eglwys. Wedi 
yr Arholiad, aeth gartref i'r Moylon, i dreulio 
gwyliau yr haf, ac y mae yn deg cydnabod iddo 
gael derbyniad siriol a charedig odiaeth gan ei 
fam-eglwys yn Hawen. Trefnwyd iddo bregethu 
y cyfleustra cyntaf, a gadawodd argraff ffafriol 



42 Cofiant 0. R. Owen. 

ryfeddol ar bawb ar gyfrif ei ddawn, a phroffwydai 
llawer c/i wrandawyr y deuai yn fuan yn bregethwr 
Cymanfa os y cai fyw. Gydnabyddwyd ef 
gan yr eglwys yn bregethwr rheolaidd, ac fel 
myfyriwr o Hawen yr ymddengys ei enw yn rhestr 
myfyrwyr Coleg Caerfyrddin o hynny allan. Yn 
nechreu Medi, 1869, cawn ef yn cymeryd ei le 
ymysg myfyrwyr Coleg Caerfyrddin. Y mae 
Coleg Caerfyrddin yn hen sefydliad sydd wedi 
chwareu rhan bwysig yn hanes Pulpud yr Anibyn- 
wyr Cymreig. Er fod Llywodraeth y Coleg yn 
gwbl yn Haw y Bwrdd Presbyteraidd, a'r bwrdd 
hwnnw yn apwyntio yr athrawon ac yn eu talu, 
eto y mae un o'r athrawon er's blynyddau lawer 
wedi arfer bod yn Anibynwr, ac y mae pwyllgor o 
Anibynwyr yn cael ei ethol bob blwyddyn gan y 
tanysgrifwyr Anibynol i arolygu derbyniad a 
chynhaliaeth myfyrwyr perthynol i'r Anibynwyr 
yn y sefydliad. Y mae yr eglwysi hefyd trwy Dde 
a Gogledd yn arfer casglu yn rheolaidd at gynhal- 
iaeth myfyrwyr yr enwad yn y sefydliad. Ac y 
mae yn hollol deg cydnabod fod gwasanaeth y 
Coleg hwn wedi ac yn parhau i fod o'r gwerth 
mwyaf i'r eglwysi Anibynol. Darogenid gynt ac 
eto mewn rhai cylchoedd fod awyrgylch Un- 
dodaidd y Coleg yn beryglus i uniongrededd y 
myfyrwyr, ond y mae y ffeithiau yn bendant yn 
erbyn yr ofn hwnnw. Nid oes bregethwyr 



Paratoi i Waith. 43 

mwy efengylaidd, ac yn wir mwy Puritanaidd 
eu hathrawiaeth, wedi dyfod allan o unrhyw un 
o'r colegau enwadol nag sydd ar hyd y blynyddau 
wedi dyfod o Goleg Caerfyrddin. Ac y mae yn 
ffaith gydnabyddedig mai o'r Coleg hwn y cafodd 
y pulpud Anibynol o bryd i bryd rai o'r pregeth- 
wyr mwyaf grymus a phoblogaidd. Yr athrawon 
yn ystod tymor arhosiad ein cyfaill 0. R. Owen yn 
y sefydliad oedd y Parchn. S. Hunter, D. L. 
Evans (Undodwyr), a William Morgan (Anibynwr). 
Yr oedd Mr. Morgan, yn ogystal a'i fod yn 
athraw yn y Coleg, hefyd yn weinidog i'r Eglwys 
yn Union Street. Yr oedd yn ddyn rhagorol, yn 
ysgolhaig gwych, yn foneddwr hollol, ac yn bre- 
gethwr cryf, a'i ddylanwad ar y myfyrwyr 
Anibynol yn fawr a dwfn. Y mae gan y rhai a 
fuont dan ei ofal a'i addysg y parch llwyraf i'w 
goffadwriacth, ac felly mewn modd neilltuol yr 
oedd gan ein cyfaill Mr. 0. R. Owen. Yn gyd- 
fyfyrwyr ag ef yr oedd amryw frodyr ieuainc a 
ddaethant ar ol hynny yn ddynion amlwg a 
dylanwadol yn y Pulpudau Gymreig a Seisnig. 
Ymysg y cyfryw yr oedd ein cyfaill y Parch. 
John Thomas, Soar, Merthyr Tydfil, ac ymae efe 
yn garedig wedi rhoddi i ni yr atgofion canlynol 
am y tymor dyddorol hwnnw yn hanes ei hen 
gyfaill :— 



44 Cofiant 0. R. Owen. 

Un o'r bechgyn mwyaf bywiog oedd yn y 
Coleg oedd efe. Ni roddodd ei fryd ar ymenwogi 
fel ysgolhaig, ond gallasai yn hawdd fod wedi 
gwneud hynny, oblegid yr oedd yn ddysgwr 
cyflym. Yr oedd ganddo feddwl treiddgar a 
grymus, a chof a drysorai bopeth gyda hawsder. 
Gwnaeth rhai o'i gyd-efrydwyr enw iddynt eu 
hunain fel ysgolheigion, ond nid ystyrid hwynt 
ronyn galluocach nag efe. Pregethu oedd y 
peth mawr yr amcanai ato, ac er iddo adael y 
Coleg yn ysgolhaig parchus, eto dichon na 
sylweddolodd mewn pryd gymaint o gyrnorth 
iddo fel pregethwr allasai addysg addfetach fod. 
Ar bregethu y rhoddasai ei fryd, a dyna destyn ei 
ymddiddanion fynychaf. Am bregethu a phre- 
gethwyr y mynnai son o hyd. 

Medrai efelychu yn dda iawn y pryd hwnnw — 
yn enwedig Herber a Dr. Rees, Abertawe. Yn 
ddiweddarach y daeth i adnabyddiaeth o Dr. 
Roberts, Gwrecsam, yr hwn hefyd a efelychai 
mor berffaith. Llawer gwaith y bu raid iddo 
ufuddhau i'n taer ddymuniad am dro ar Herber 
a Dr. Rees, a chofiaf yn dda fel y byddai yn 
gwisgo ei wen oreu, ac yn ysgwyd ei gadach 
llogell pan yn gwneud y blaenaf , ac yn gostwng 
ei en a chwrr chwith ei wefus isaf pan yn cy- 
chwyn ar yr olaf , ynghyd a rhoi ei law chwith 
hefyd ar ei ochr. Gallai wneud llais clir, cloch- 
aidd y blaenaf yn dda, ond credaf fi ei fod yn 
llwyddo oreu gyda llais lleddf, dwfn, ac araf yr 
olaf. Llawer hanner awr ddymunol a gafwyd 
gyda hyn, ac Owen yn arwr yr oil. 

Dr. Hunter oedd Prifathraw Caerfyrddin y pryd 
hwnnw, a'r Parchn. D. L. Evans a W. Morgan — 
y Proffeswr Morgan — oedd ei gydathrawon. Yr 
oedd Hunter yn gweled popeth, er heb gymeryd 
arno weled dim. Nid oedd Evans yn gweled dim 



Paratoi i Waith. 45 

er yn proffesu gweled popeth. Ni ellid gwneud 
llawer o droion direidus gyda Hunter, ond gwnaed 
llawer iawn gydag Evans, er mor fynych y gwrth- 
dystiai. Yr oedd wit yng nghornel llygad y 
blaenaf bob amser, a phrotest o ryw fath fynychaf 
ar wefus yr olaf. Boneddwr perffaith oedd 
Morgan, ac ni theimlai neb awydd gwneud dim 
ond iawn ymddwyn yn ei ddosbarth ef. Yr 
oedd Owen yn ffafrddyn gan y tri, ac yn gwneud 
ei waith yn dra chydwybodol iddynt. 

Yr oedd y pryd hwnnw yn dderbyniol iawn 
fel pregethwr. Caffai rhai ohonom Suliau segur 
yn y dref, ond byddai ef yn rhywle bob Sul. 
Llawer gwaith y gwelsom amaethwyr o'r wlad 
pan yn dyfod i'r dref ar ddydd Sadwrn, ac yn ei 
weled, yn pasio ar y stryd, yn galw sylw eu gilydd 
ato, gan ddweyd, ' Dyna Mr. O. R. Owen, yr oedd 
gyda ni y Saboth diweddaf. Dyna eu meistr 
hwynt i gyd.' Yr oedd rhai hynach nag ef yn 
mysg y myfyrwyr, ac hefyd rai dysgedicach, 
ond am boblogrwydd fel pregethwr, cytunai 
pawb i roddi y llawryf iddo ef . Nid oedd eglwys 
yn unlle na foddlonai os cai Owen i lanw ei 
phulpud am Sul. 

Pan fyddai Cyfarfod Pregethu neilltuol gan 
unrhyw eglwys yn y dref, yn perthyn i unrhyw 
enwad, byddem fel myfyrwyr yn dra sicr o fod 
yno nos Lun. Nid yn fynych y caem y pleser 
ar y Saboth gan y byddem i ffwrdd yn pregethu, 
ond nos Lun, byddai fel rheol gynrychiolaeth dda 
ohonom. Os gelwid un ohonom i gymeryd y 
rhannau arweiniol, Owen fynychaf fyddai hwnw, 
a gwnai bob amser yn dra eff eithiol. 

Hoffai dipyn o ddigrifwch gystalaneb. Bydd- 
ai nifer ohonom yn cyfarfod yn fynych ar ol 
cwpanaid o de yn nhy " Mari Tycwrdd " — yr 
hen chwaer a of alai am Gapel Heol Awst am lawer 



46 Cofiant 0. R. Owen. 

o flynyddau. Yr oedd yn rhy w House of Call, a 
llawer awr ddifyr a gafwyd yno. Difyrwch 
cwbl ddiniwed oedd yr oil — rhyw hanesyn am 
deithiau y Saboth blaenorol, efallai, neu dro 
trwstan yn hanes rhywun — dim gwaeth na hynny. 
Cymerai Owen ei ran yn llawen yn y pethau 
hynny, ond ni welsom ef erioed yn ymylu ar 
fyned tros y terfynau. 

Gwelir oddiwrth y sylwadau hyn o eiddo Mr. 
Thomas y dilynai Mr. Owen ei wersi yn y Coleg 
gyda gradd a mesur helaeth o ffyddlondeb. 
Gadwai safle barchus yn ei ddosbarth, ond nid fel 
ysgolhaig yr oedd yn rhagori. Yr oedd ei fryd 
o hyd ar ddyfod yn bregethwr, ac fel myfyriwr, yr 
oedd galw mawr am dano yn yr holl amgylchoedd. 
Y mae ei Ddyddiaduron am y blynyddau hynny 
ger ein bron yn awr, a gwelwn oddiwrthynt ei fod 
yn pregethu yn rhywle neu gilydd bron bob 
Saboth. Ac nid yn unig yn yr eglwysi a ffmient 
ar y Coleg yr oedd yn adnabyddus a phoblogaidd, 
ond yr oedd felly yn eglwysi Morgannwg a Mynwy. 
Ac yn 1872, cawn ef yn talu ei ymweliad cyntaf ag 
eglwysi Gogledd Cymru, trwy wasanaethu am 
Saboth ynghylch Llanfyllin a Soar, Maldwyn. 
Fisoedd cyn terfyn ei dymor, yr oedd amryw eg- 
lwysi yn symud i roddi galwad iddo, ac yn nechreu 
Chwefror, 1873, cawn ef yn derbyn yn ffurfiol ddwy 
alwad y ddau ddiwrnod agosaf i'w gilydd. Bore 
dydd Llun, y mae yn derbyn galwad o'r eglwys yng 



Paratoi i Waith. 47 

Nglandwr, Penfro, a'r bore dilynol y mae yn cael 
galwad oddiwrth yr eglwys ym Moriah, Rhymni. 
Wedi wythnos o ystyriaeth, y mae yn anfon 
atebiad nacaol i Rymni, ac atebiad cadarnhaol 
i Glandwr. 



PENNOD V. 



13 Gweinifcog Jeuanc a't ffaes- 

Y mae'r Eglwys yng Nglandwr, Penfro, yn un o'r 
achosion hynaf yn yr holl wlad. Y mae iddi 
hanes sydd yn myned yn ol am lawn dau can 
mlynedd. Dechreuwyd yr achos hwn, a'r un yn 
Rhydyceisiad, yn y flwyddyn 1707, gan bobl 
a ymneilltuasent o Henllan, y fam-eglwys, yn 
herwydd gwahaniaeth barn ar bynciau athraw- 
iaethol a fTurf-lywodraeth eglwysig. Ni chaniata 
gofod i ni yn y gyfrol hon i fyned yn fanwl dros 
hanes yr achos yn ystod y blynyddau hynny, 
gwneir hynny yn barod mewn cyfrol hylaw a 
gyhoeddwyd yn 1902 gan y Parch. J. Lloyd James 
(Clwydwenfro). Digon i ni yn bresennol fydd 
cymeryd golwg frysiog dros yr hanes hyd 
ddyfodiad y gweinidog ieuanc Owen Rhys Owen 
i lafurio yn y maes. 

Adeiladwyd y cap el cyntaf yn y flwyddyn 1712 ; 
cyn hynny, arferai y praidd gyfarfod i weddio 
mewn ffermdy o'r enw Aberelwyn. Y mae rhestr 
y gweinidogion a fuont yn llafurio yma o'r 
cychwyn hyd urddiad ein cyfaill yn un faith a 
dyddorol. Y cyntaf oedd Mr. Lewis Evans, yr 



Y Gweinidog Ieuanc a'i Faes, 49 

hwn a lafuriodd yma hyd ei farwolaeth yn 1745. 
Wedi hynny Mr. John David, hyd 1755. Dilyn- 
wyd ef gan Mr. John Griffiths, un o blant yr 
eglwys. Cafodd ei addysg yn Abergafenni ; 
urddwyd ef yn 1759. Parhaodd Mr. Griffiths yn 
weinidog i'r Eglwys am gyfnod maith, sef hyd ei 
farwolaeth yn 1811. Yn y cyfamser, bu ganddo 
ddau yn ei gynorthwyo fel cydweinidogion, sef 
Mr. William Evans o 1789 hyd 1800, a Mr. William 
Griffiths (sef ei fab), o 1808, yr hwn hefyd, ar farw- 
olaeth ei dad, a'i dilynodd fel gweinidog yr eglwys 
hyd 1825, pan y bu yntau farw. Yn 1826, urddwyd 
Mr. John Davies, a pharhaodd yntau i lafurio 
yn y cylch hyd 1863, pan y rhoddes i fyny ofal 
Glandwr, gan gyfyngu ei lafur i Moriah, cangen o'r 
Eglwys. Yn 1867, rhoddodd yr Eglwys alwad i 
Mr. D. S. Thomas, myfyriwr o Goleg y Bala, a 
bu yntau yma am bum mlynedd yn ddefnyddiol 
a chymeradwy. Y mae Mr. Thomas eto yn fyw, 
ac yn gryf. Y mae ers rhai blynyddau wedi 
ymneilltuo o'r weinidogaeth sefydlog, ond yn 
parhau i bregethu bob Saboth lie y gelwir am ei 
wasanaeth, ac yn byw yn Nhowyn Meirionydd. 
Bu yr Eglwys yng Nglandwr yn enwog ar gyfrif y 
dyddordeb a gymerai mewn dadleuon diwinyddol. 
Yn wir, cynhyrfwyd hi hyd ei gwaelodion fwy nag 
unwaith gan y dadleuon hynny. Yn nhreigliad y 
blynyddau, ymrannodd fwy nag unwaith, yr hyn 



50 Cofiant 0. R. Owen. 

a fu yn achlysur i sefydliad yr Eglwysi cryfion sydd 
erbyn hyn yn ei hamgylchu ar bob Haw, megis 
Hebron a Moriah ; ond y mae yn rhyw gymaint o 
glod i'w meddylgarwch, beth bynnag am ei hys- 
bryd, mai o gwmpas athrawiaethau mawrion 
crefydd y bu y brwydrau hynny. Ymysg y gwein- 
idogion a fuont o bryd i bryd yn llafurio yn y 
cylch, safai dau neu dri ohonynt ymysg cewri eu 
hoes fel meddylwyr a phregethwyr. Dyn felly 
ydoedd Mr. John Griffiths. Cyfrifid ef yn 
ddiwinydd cryf, ac o ran ei gredo yn Galvin lied 
uchel, er efallai nid mor uchel a rhai o'i gydoeswyr. 
Yr oedd yn enwog fel cateceisiwr neu holwr ysgol, 
a thrwy ei fedr yn y cyfeiriad hwnnw, llwyddodd 
i wneud y cyfarfod cateceisio neu esbonio, fel ei 
gelwid, yn sefydliad pwysig ynglyn a'r Eglwys yng 
Nglandwr, a'r holl eglwysi cymdogaethol. Bu yn 
cadw ysgol hefyd yng Nglandwr dros holl dymor 
ei weinidogaeth, ac am gyfnod, sef o 1760 hyd 
1800, yn yr ysgol honno yr addysgwyd y nifer 
mwyaf o'r bechgyn o'r holl wlad honno a elai i'r 
weinidogaeth. Gwnaeth hefyd gryn lawer o waith 
fel lienor, cyhoeddodd fwy nag un argraffiad o 
Gatecism byrraf y Gymanfa, a rhai llyfrau ereill. 
Os yr un, yr oedd ei fab drachefn, Mr. William 
Griffiths, yn gryfach na'i dad fel meddyliwr a 
phregethwr. Cafodd ei addysg yn yr athrofa yng 
Ngwrecsam dan ofal Mr. Jenkin Lewis, a daeth 



Y Gweinidog Ieuanc ai Faes. 51 

yn ysgolhaig rhagorol yn ei amser. Yr oedd yn 
Galfm mwy cymedrol na'i dad, a gorfu iddo 
ddioddef nid ychydig oblegid ei syniadau. Ys- 
tyrrid ef yn im o'r ysgolheigion blaenaf yn y 
Pulpud Anibynol Cymreig yn ei ddydd. Meddai 
ddawn parod, a nodedig o fedrus fel emynydd, ac y 
mae rhai o'i emynau ymysg y rhai a genir yn 
barhaus yn ein cynulleidfaoedd hyd heddyw ; 
efe hefyd ydyw cyfieithydd y tri emyn adnab- 
yddus : — 

" Henffych i enw Iesu gwiw, 

Syrthied o'i flaen angelion Duw." 

" Iesu, cyfaill pechaduriaid, 
Dyro im' i'th fynwes ffoi." 

" Dan dy fendith wrth ymadael, 
Y dymunem, Arglwydd, fod." 

Gwr grymus a nerthol mewn corff a meddwl 
ydoedd Mr. John Davies (Shon Gymro). Ys- 
tyrrid ef yn ddiwinydd cryf, ac yn ysgolhaig 
Beiblaidd rhagorol. Yr oedd yn esboniwr deheuig 
ac y mae ei gyfieithiad o'r " ProfTwydi Byrrion " 
yn gofgolofn arhosol mewn llenyddiaeth Gymreig 
i'w fedr a'i lafur. Bu yn gadeirydd Undeb yr 
Anibynwyr Cymreig yn 1873, ac y mae Rawer eto 
yn fyw sydd yn cofio yn dda am dano, a'u parch 
yn fawr i'w goffadwriaeth. 



52 Cofiant-'O. R. Owen. 

Wrth gael ei alw i Landwr, gwelir fod y my- 
fyriwr ieuanc Owen Rhys Owen yn cael ei alw i 
gylch pwysig, ac i draddodiadau pell o fod yn 
gyffredin. Erbyn hyn yr oedd swn yr hen ddadl- 
euon bron oil wedi distewi, ac yr oedd yr eglwys 
yn mwynhau heddwch mawr. Yr oedd yr hen 
gapel yn sefyll fel yr adeiladwyd ef yn 1836 ; ac 
yr oedd yn adeilad cadarn, helaeth a chyfleus, ac 
yn cael ei amgylchynu gan un o'r mynwentydd 
ehangaf yn y wlad. Yr oedd yno gynulleidfa fawr, 
a thros ddau cant o aelodau. Gynhelid hefyd 
oedfaon rheolaidd bob Saboth yn yr ysgoldy a 
godesid yng Nghefnypant yn 1842 ; ond yr 
oedd y rhai a fynychent Gefnypant yn aelodau 
o'r eglwys yng Nglandwr. Amaethwyr a gweith- 
wyr amaethyddol ydoedd yr holl gynulleidfa, ac 
yn eu mysg yr oedd amryw o wyr cefnog a chlyd 
eu hamgylchiadau. Buasai Mr. Owen yn pregethu 
yma amryw weithiau cyn iddo dderbyn galwad yr 
eglwys i fod yn weinidog iddi. Daethai i gysyllt- 
iad a'r lie, fel y gwelsom, pan yn yr ysgol ym 
Milford trwy Mr. E. H. James, mab Pontygafel, 
ydoedd yn gydefrydydd ag ef yno. Daeth y ddau 
frawd ieuanc yn gyfeillion mawr ar unwaith. 
Erbyn hyn, yr oedd Mr. James wedi ymsefydlu yn 
y fferm, ac yn ysgrifennydd i'r eglwys, ac efe fu 
yn dwyn ymlaen yr ohebiaeth gyntaf a'r gweinidog 
newydd, Wrth fyned ymlaen cawn weled fod y 



Y Gweinidog Ieuanc a'i Faes. 53 

cyfeillgarwch hwnnw wedi parhau a myned 
rhagddo o hynny hyd nes y torwyd y cwlwm gan 
angau. Wedi pregethu i'r eglwys a'r gynulleidfa 
am amryw Sabothau yn ystod misoedd Mawrth ac 
Ebrill, 1873, ar y 27ain a'r 28ain o Mai y flwyddyn 
honno y mae cyfarfodydd urddiad ein cyfaill yn 
cael eu cynnal yng Nglandwr. Ond cyn myned at 
fanylion hanes y cyfarfod hwnnw, dichon nad 
anyddorol gan y darllennydd fyddai ychydig 
fanylion ynglyn a. rhoddiad a chynwys yr alwad. 
Yn ffodus, yr ydym yn gallu rhoddi copi o'r 
alwad honno fel yr ysgrifenwyd hi gan Mr. E. H. 
James, ac yr arwyddwyd hi gan y swyddogion :— 

Gland wr Congregational Church, 

Pembrokeshire. 
To Mr. Owen Rhys Owen. 

At a meeting of the above church it was 
proposed, seconded, and carried unanimously to 
invite you to undertake the pastoral charge 
of the said church, hoping by so doing that we 
are under Divine guidance, and that your coming 
amongst us will prove a blessing to the church 
and neighbourhood, and comfortable to yourself 
in mind and circumstances. Sincerely awaiting 
your affirmative reply. — With respect to the 
salary we do promise it to be Sixty-Pounds per 
annum, together with a little farm sufficient to 
keep about three cows and a horse. And 
until we can get such a place, we shall make 
an additional sum of Thirty-Pounds per annum. 
In the name and on behalf of the church 



54 Cofiant 0. R. Owen. 

we do submit our names, this third day of 
February 1873. 

JOHN MORSE, Elder. 
HUGH EVANS. 
HENRY REES. ] 

JOSUA PHILLIPS. ( n 

EBENEZER DAVIES. 



WILLIAM MORSE. 

JOHN MILLS. 

EDWARD HOWELL JAMES, Secretary. 

Gwelir oddiwrth yr uchod fod yr eglwys yn hollol 
unol, ac er yr ymddengys y cyflog yn fychan, eto 
yr oedd rywbeth yn debyg i'r hyn a delid gan yr 
eglwysi gwledig lliosocaf yn ein plith fel enwad yn 
y dyddiau hynny. Ac y mae yn rhaid cydnabod 
mai graddol iawn y mae pethau yn gwella yn ein 
mysg yn y cyfeiriad hwnnw. Yr oedd yr eglwys 
yng Nglandwr hefyd, fel y gwelir, yn ffyddlon i'w 
hen draddodiadau, yn ethol fel ei swyddogion 
Henaduriaid yn ogystal a Diaconiaid. Swydd- 
ogaeth bwysig ydoedd y gyntaf o'r ddwy yn 
yr hen eglwysi Anibynol Cymreig — ei gwaith 
arbennig ydoedd gwylio yr athrawiaeth, a bod yn 
rhyw fath o Is-arolygydd mewn pethau ysbrydol 
gyda'r gweinidog. Os nad ydym yn camgymeryd 
yn fawr, cynrychiolai Mr. John Morse y genhedl- 
aeth olaf o'r swyddogaeth honno yng Nglandwr. 
Y mae hithau erbyn hyn, fel y rhelyw o eglwysi 
Gymru, wedi claddu yr olaf o'r henaduriaid, ac yn 



Y Gweinidog leuanc a'i Faes. 55 

boddloni yn unig ar ddiaconiaid. Mewn pethau 
eglwysig yn ogystal a phethau cymdeithasol, " y 
mae dull y byd hwn yn myned heibio." Ond i 
ddychwelyd at ddyddiau yr urddiad. Yr oeddynt 
yn ddyddiau mawr yn y wlad honno. Gorlenwid 
y capel gan gynulleidfaoedd lliosog, llawer o'r bobl 
wedi dyfod ar draed, ar feirch, ac mewn cerbydau, 
filltiroedd lawer o fTordd er mwyn bod yn bresennol 
ac yn llygad-dystion o weithrediadau pwysig y 
dydd. Yr oedd rhieni y gweinidog ieuanc wedi 
dyfod o Hawen ; a'i weinidog, yn cynrychioli y 
fam-eglwys ; ei hen athraw, Mr. Guion, wedi 
dyfod o Milford ; ei hen athraw o'r Goleg — y ProfT. 
Morgan, ac amryw o'i gyd-efrydwyr, ynghyda 
gweinidogion eglwysi y sir o bell ac agos, oil wedi 
dyfod ynghyd ar ddydd mawr yr wyl. Gan 
belled ag y gallwn gael allan, yr oedd trefn y cyf- 
arfodydd fel y canlyn : — Prynhawn dydd Mawrth 
y 27ain, dechreuwyd yr oedfa gan y Parch. R. 
Perkins, Maenclochog, a phregethodd y Parchn. 
J. M. Davies, Tyrhos, a B. James, Llandeilo. Yn yr 
hwyr pregethwyd gan y Parchn. T. J. Morris, Saron 
(Aberteifi wedi hynny), ac E. Lewis, Brynberain. 
Dydd Mercher yr 28ain, dechreuwyd y gweithred- 
iadau am naw o'r gloch, pryd yr oedd yr hen gapel 
wedi ei lanw gan dyrfa fawr, ac yn eu mysg nifer 
mawr o weinidogion, myfyrwyr, a swyddogion 
perthynol i eglwysi'r cylch. Dechreuwyd yr 



56 Cofiant 0. R. Owen. 

oedfa trwy ddarllen a gweddio gan y Parch. W. 
Jones, Trewyddel. Pregethwyd ar Natur 
Eglwys gan y Parch. D. Bateman, Rhosycaerau. 
Holwyd y gofyniadau i'r gweinidog ieuanc gan y 
Parch. J. Williams, Hawen. Offrymwyd yr 
Urdd-weddi gan y Parch. Caleb Guion. Pregeth- 
wyd y siars i'r gweinidog gan y ProfTeswr Morgan, 
ac i'r eglwys gan y Parch. Joshua Lewis, Henllan. 
Yn yr oedfa hon hefyd cyflwynwyd i Mr. Owen, 
ar ran yr Ysgol Sul, ddeuddeg o gyfrolau gwerth- 
fawr. Gwnaed y cyflwyniad mewn geiriau 
priodol gan Mr. E. H. James. Am ddau o'r 
gloch drachefn, dechreuwyd yr oedfa gan y Parch. 
A. Griffiths (B.), Hermon, a phregethodd y 
Parchn. W. Justin Evans, Hwlffordd (Bromley, 
Kent, yn awr), a W. Davies, Aberteifi (Llandeilo 
yn awr). Am chwech, dechreuwyd gan y 
Parch. S. Davies, Peniel, a phregethwyd gan 
y Parchn. J. N. Richards, Penygroes, a C. Guion. 
Gafwyd hin hyfryd i gynnal y cyfarfodydd, 
ac y mae atgofion melus yn aros yn y wlad 
hyd heddyw gan y rhai sydd yn eu cofio. Wele 
gopi o'r Dystysgrif a roddwyd i'r gweinidog 
ieuanc ar yr achlysur hwnnw, wedi ei harwyddo, 
fel y gwelir, gan y gweinidogion a'r myfyrwyr 
oedd yn bresennol yn y cyfarfod. Y mae wedi 
ei hysgrifennu yn Saesneg, ac yn amlwg yn llaw- 
ysgrif y Parch. E. Lewis, Brynberain : — 



Y Gweinidog Ieuanc a'i Faes. 57 

" This is to certify that Mr. Owen Rhys Owen, of the 
Presbyterian College, Carmarthen, was set apart to 
the whole work of the Christian ministry as Pastor 
of the Independent Church assembling at Glandwr, 
in the Parish of Llanfyrnach, Pembrokeshire, this 
28th day of May, 1873, we the undersigned ministers 
being present and joining therein : — 
Caleb Guion, Milford Haven ; David Bateman, Rhos- 
ycaerau ; John Williams, Hawen ; William Morgan, 
Carmarthen ; Joseph Lewis, Henllan ; Benjamin 
James, Llandeilo ; Evan Lewis, Brynberian ; Simon 
Evans, Hebron ; Rees Perkins, Maenclochog ; J. M. 
Davies, Tyrhos ; William Thomas, Whitland ; Will- 
iam Davies, Aberteifi ; W. J. Evans, Haverfordwest ; 
John Davies, Fishguard ; W. Jones, Trewyddel ; 
T. J. Morris, Saron, Llangeler ; Stephen Davies, 
Peniel ; J. R. Thomas, Bethesda ; James Howell, 
Presbyterian College, Carmarthen ; D. H. Richards, 
do. ; T. Henry, do. ; John Evan Thomas, do. ; 
John Gwrhyd Lewis, do. ; John N. Richards, Pen- 
ygroes. 

Bellach wele ein cyfaill yn weinidog ordeiniedig 
ar eglwys gref a chyfrifol yn y wlad, ag yntau, 
sylwer, heb fod ond bachgen ieuanc pedair-ar- 
bymtheng mlwydd oed. Ond dywedir mai prin 
y credasai neb wrth edrych arno mai dim ond 
hynny oedd ei oedran, ymddangosai fel pe wedi 
tyfu i'w lawn faint mewn ystyr gorfforol yng 
nghynt na'i amser. I bob ymddanghosiad, yr 
oedd yn gryn lawer o lane pan yr aeth i'r ysgol i 
Milford, er nad ydoedd mewn oedran ond pedair- 
ar-ddeg oed. Yr oedd hefyd, fel y gwelsom, yn 
bregethwr o'i febyd, ac yr oedd ei ddawn a'i 



58 Cofiant 0. R. Owen. 

arddull fel pregethwr wedi datblygu yn gynnar, 
fel y buasid yn naturiol yn ei gymeryd fel dyn 
ieuanc o bump i chwech-ar-hugain oed, pan yr 
ydoedd, mewn gwirionedd, fisoedd dan ugam 
oed. Yn ystod misoedd cyntaf ei arhosiad yng 
Nglandwr, lletyai ar aelwyd glyd Pontygafel, a 
daeth yn fuan yn ffefryn, nid yn unig ar yr aelwyd 
honno, ond ar aelwydydd yr holl wlad oddiam- 
gylch. Drwg gennym nas gallwn ddilyn ei gamrau 
gydag unrhyw fanylder yn ystod y misoedd 
dilynol. Yn unig gwyddom ei fod yn pregethu 
gartref yn gyson yn ystod y Sabothau,ac yn treulio 
dyddiau yr wythnos gan mwyaf i ymweled a 
theuluoedd yr eglwys, fel y gallai eu hadnabod. 
Y Saboth olaf yn Chwefror, 1874, yr oedd yn pre- 
gethu yn Ynysgau, Merthyr, a chafodd gynnyg 
galwad i symud yno, ac yr oedd hynny, fel y gwelir, 
lai na blwyddyn ar ol ei urddiad yng Nglandwr, 
ond yr oedd cydsynio allan o'r cwestiwn. Yn 
ystod ei daith easglu yn 1872, trwy Sir Aber- 
teifi, yr oedd wedi ymweled a Llanfair-Clydogau, 
ac yno yn nhy y gweinidog, y Parch T. Thomas, 
yr oedd wedi cyfarfod a'r eneth ieuanc oedd i 
fod yn wraig iddo, a'r hon a fu yn wraig ardderchog 
iddo trwy ei oes. Ym mis Mawrth, y mae yr 
eglwys yn gosod i lawr sylfaen y ty newydd oedd 
i fod yn gartref i'r gweinidog ieuanc. Ym mis 
Mai, cawn nodiad am ymweliad y Parch. T. 



Y Gweinidog Ieuanc ai Faes. 59 

Thomas, Llanfair, ag ardal Glandwr, yr hyn sydd 
yn rhagarwyddo amgylchiad dyddorol arall yn 
hanes ein cyfaill oedd heb fod ymhell ; ac ar 
ddydd Mercher, Hydref 14, y mae yr amgylchiad 
hwnnw yn cymeryd lie. Y mae yn priodi a 
Margaret Thomas ynghapel Gellan, Llanfair- 
Clydogau, ynghanol dymuniadau da yr holl 
ardalwyr. Gweinyddwyd yn y briodas gan dad 
y briodferch, y Parch T. Thomas. Nid yn ami y 
gwelwyd dau mor ieuanc yn cychwyn ar eu gyrfa 
briodasol — y gwr ieuanc yn ddim ond prin ugain 
oed, a'r wraig ieuanc ddwy flynedd yn iau na 
hynny. Ond ni phriodwyd erioed gwpl a fuont yn 
fwy anwyl a dedwydd gyda'u gilydd. Cawn 
engreifftiau lawer o hynny eto, fel yr awn ymlaen 
gyda'r hanes hwn. Ni ddaeth eu cartref newydd 
yn barod am rai misoedd, ond arhosai ein cyfaill 
y cyfamser ym Mhontygafel. Mawrth 27ain, y 
maent yn myned i fyw i'r t} 7 newydd, " The 
Villa," fel ei gelwid, ac yno y buont yn carlrefu 
o hynny allan hyd eu symudiad o Landwr. Cost- 
iodd y ty i'r eglwys dros £450. Ymhen rhai 
blynyddoedd, prynnodd yr eglwys y tir sydd yn 
cylchynu y ty am £600, a rhoddwyd ef at was- 
anaeth y gweinidog. Saif y " Villa " ar fangre 
nodedig o ddymunol, llai na chwarter milltir o 
ffordd o'r cap el, a rhyw hanner milltir o orsaf y 
rheilffordd, ac felly profodd i Mr. Owen a'i deulu 
yn gartref hynod o ddymunol. 



PENNOD VI. 

J3n £ Qwaitb. 

Yng Nglandwr. 

Ym mywyd gweinidog yn y wlad, nis gall t'od 
llawer o amgylehiadau eithriadol a chynhyrfus 
i'w cofnodi. Ac nid yw bywyd ein cyfaill Mr. 
0. R. Owen yn eithriadol yn yr ystyr hwnnw. 
Dilynai ei gwrs gweinidogaethol gyda chysondeb 
a ffyddlondeb. Rhoddai lawer o'i amser i ym- 
weled a theuluoedd yr eglwys, a mynychai 
gyfarfodydd yr eglwys gyda chysondeb. Ni 
feddyliodd fod yn rhan o'i genhadaeth ef yn y 
cylch i " droi y byd wyneb i waered " ar ddechreu 
ei weinidogaeth, acy mae arafwch pobl y wlad, a'r 
hamdden gyda pha un y gwnant bopeth, yn ddigon 
i brofi y buasai hynny yn orchwyl lied anhawdd 
iddo. Ac eto ni adawodd yntau i bethau fod yn 
hollol fel yr oeddynt. Yn fuan wedi ei sefydliad 
cawn ef yn cychwyn cyfarfod gweddi neilltuol i'r 
bobl ieuainc, ac yn cynhyrfu yn ffafr adgyweirio 
yr hen gapel. Safai y capel, fel y gwelsom, yr 
un fath ag yr adeiladwyd ef yn 1836, ac er ei fod 
yn adeilad mawr a chyfleus, eto yr oedd cwrs y 
blynyddoedd wedi dweyd yn fawr arno. Barnai 



Yn y Gwaiih. 61 

y gweinidog a'r dosbarth ieuengaf yn y gynull- 
eidfa fod yn angenrheidiol gwneud cryn lawer o 
gyfnewidiadau er ei gyfaddasu ar gyfer nodwedd 
yr oes. Ond nid oedd yr hen bobl yn llawn mor 
barod i symud yn y cyfeiriad hwnnw. Modd 
bynnag, mewn cyfarfod eglwysig rheolaidd a 
gynhaliwyd nos Fercher, Chwefror 16, 1876, cawn 
yr holl eglwys yn pasio penderfyniad hollol un- 
fryd yn ffafr adgyweirio yr hen gapel, a bore 
drannoeth, cawn y gweinidog ieuanc yn cychwyn 
gohebiaeth gyda Mr. Humphreys, Architect, 
Treforris, Abertawe, ar y cwestiwn hwnnw. Gyn 
diwedd y mis hwnnw, yr oedd Mr. Humphreys 
wedi dyfod i lawr i Landwr i dynnu allan gynllun- 
iau y capel yn ei ffurf adgyweiriedig. Ac ar y 13eg o 
fis Mawrth, mewn cyfarfod eglwysig wedi ei alw 
yn neilltuol i'r pwrpas hwnnw, y mae y cynlluniau 
hynny yn cael eu mabwysiadau gydag unfrydedd 
hollol. Treuliodd y gweinidog ieuanc y dyddiau 
dilynol yng nghwmni Mr. Nicholas, y Graig, a 
Mr. James, Pontygafel, i ymweled o dy i dy i 
gasglu addewidion yr aelodau at yr adgyweiriad, 
a chawsant y derbyniad mwyaf calonnog a chroes- 
awus gan bawb. Rhoddwyd y contract i un Mr. 
Tracy o Abertawe. Dydd Llun, Mehefm 5, yr oedd 
dros ddeugain o'r ardalwyr wedi cyfarfod a'u 
gilydd, i dynnu i lawr yr hen gapel, ercaelpethau 
yn barod i gychwyn yr adeilad newydd. Erbyn 



62 Cofiant 0. R. Owen. 

Rhagfyr 17, yr oedd y capel newydd yn barod i'w 
agor, a phregethwyd ynddo am y tro cyntaf y 
nos Saboth hwnnw gan y gweinidog oddiar y 
geiriau, " Llanwaf hefyd y Ty hwn a gogoniant, 
medd Arglwydd y lluoedd." Haggai ii. 7. Y 
bore cyntaf yn y capel newydd, treuliwyd yr oedfa 
yn gyfarfod gweddi. Ar y Mawrth a'r Mercher 
dilynol — sef Rhagfyr 19-20 — cynhaliwyd cyf- 
arfodydd ffurfiol yr agoriad, ac yr oedd y dydd 
hwnnw yn ddydd o lawenydd mawr yn yr holl 
gymdogaeth. 

Aeth y draul o ailadeiladu y capel dros £934, 
heblaw y cludiad, yr hyn a wneid yn rhad gan yr 
amaethwyr, ond yn ol arferiad dda Sir Benfro ar 
achlysuron o'r fath, yr oedd mewn Haw ar ddydd 
yr agoriad fwy na £40 yn weddill wedi talu pob 
gofynion. Nid yw ond teg i gydnabod yn y 
cysylltiad hwn fod y gweinidog ieuanc wedi 
cyfrannu ei hunan £20 at yr amgylchiad hwnnw. 
Y mae y capel yn aros eto yn y ffurf yr adgyweir- 
iwyd ef, ac y mae yn sicr yn un o'r capelau mwyaf 
dymunol a defnyddiol yn yr holl wlad. Yr un 
adeg ag yr oedd ein cyfaill yn llawn ei ddwylaw 
gyda'r gorchwyl o adgyweirio Glandwr, y mae 
hefyd yn symud i gael capel newydd, a sefydlu 
eglwys Anibynol yng Nghefnypant. Yr oedd 
ysgoldy at wasanaeth y gymdogaeth wedi ei 
adeiladu yno yn y flwyddyn 1842. Yn wir, 



Yn y Gwaith. 63 

pregethid yn yr ardal mewn lie o'r enw Canerw ers 
oesau lawer gan weinidogion Henllan a Glandwr. 
Ac yr oedd y ddwy eglwys hynny yn gyd-gyfrifol 
am adeiladu yr ysgoldy, ond syrthiodd gofalu am 
y lie yn uniongyrchol ar ol hynny ar yr eglwys yng 
Nglandwr. Ond hyd ddyfodiad Mr. Owen i'r 
cylch dim ond Ysgol Sabothol ac oedfa a gynhelid 
yno. Ond y mae efe yn penderfynu cael capel 
newydd yn y lie, a ffurfio eglwys ar wahan, a hynny 
hefyd mewn amser a wnaed, fel y cawn weled. 
Trannoeth wedi dechreu chwalu yr hen gap el yng 
Nglandwr, y mae efe a'r diaconiaid yn myned i 
nodi allan y tir i adeiladu capel newydd yng 
Nghefnypant. Cafwyd tir mewn lie hynod o 
gyfleus a dymunol, ychydig yn nes i Landwr na'r 
hen Gefnypant. Aeth blwyddyn a hanner heibio 
heb i ddim ymhellach gael ei wneud, ond erbyn 
diwedd Ebrill, 1877, yr oedd y gwaith o adeiladu 
wedi ei gychwyn. Mai y laf, gosodwyd carreg 
goffadwriaethol yn y mur gan Miss Powell, Maes- 
gwyn. Agorwyd y capel newydd GorfTennaf 
30 a'r 31, 1878. Pregethwyd ar yr achlysur gan 
y Parchn. J. R. Thomas, Bethesda ; J. Alun 
Roberts, B.D., Caernarfon ; J. Ossian Davies, 
Llanelli ; a T. Penri Evans, Ceinewydd. 

Costiodd dros £780, ac yn fuan iawn yr oedd yr 
holl ddyled wedi ei chlirio, y capel a'r fynwent 
brydferth gerllaw iddo yn eiddo rhydd-ddaliadol 



64 Cofiant O. R. Owen. 

i'r Enwad. Saboth, Hydref 13, y flwyddyn honno, 
ffurfiwyd yno eglwys yn rhifo tri a deugain o aelod- 
au, yr oil hyd hynny yn aelodau yng Nglandwr. 
Teimlai Mr. Owen y dyddordeb mwyaf yng Nghefn- 
ypant ar gyfrif y ffaith mai efe fu a'r llaw bennaf 
yn adeiladu y capel, ac hefyd mai efe a gafoddyr 
anrhydedd o'i ffurfio yn eglwys. Ymhen ychydig 
flynyddoedd, yr oedd darn newydd helaeth o 
dir wedi ei ychwanegu at Fynwent Glandwr, a'r 
draul oil wedi ei thalu. Yr oedd yr achosion yn y 
ddau le yn dwyn arwyddion llwyddiant ymhob 
ystyr. Fel gweinidog cartrefol, ymdaflai Mr. 
Owen i'w waith gyda ffyddlondeb a llwyddiant. 
Gymerai ddyddordeb mawr yn y plant a'r bobl 
ieuainc yn yr eglwysi dan ei ofal. Ym misoedd 
y gaeaf, byddai ganddo ddosbarth Beiblaidd yn 
cyfarfod yn rheolaidd bob wythnos i'r bobl ieuainc, 
a mynychid y cyfarfod gan nifer mawr. Ym 
misoedd y gwanwyn a'r haf, cadwai gyfarfod 
neilltuol i'r plant, yr hwn a alwai ar yr enw syml, 
" Yr Ysgol Fach," yr hen enw a arferid ar gyf- 
arfod o'r fath yn Hawen pan oedd ef ei hunan 
yn fachgen gartref. Yn ei flynyddau cyntaf yn y 
cylch, pregethai yn fynych ar nosweithiau yn yr 
wythnos mewn tai annedd yn y gymdogaeth, ac ar 
yr achlysuron hynny, cafodd rai o oedfaon mwyaf 
ei oes. Bu pregethu mewn tai annedd mewn bri 
mawr yng Nghymru wledig yn y blynyddau a 



Yn y Gwaith. 65 

basiodd ; a byddai casgliad o'r hanesion dyddorol 
sydd eto yn aros ar lafar gwlad o oedfaon o'r fath 
yn gyfrol werthfawr. Y mae yr hen arferiad dda 
wedi parhau ym Mhenfro, efallai, yn fwy cyfan 
nag mewn unrhyw ranbarth arall o'r wlad. Yn y 
blynyddau diweddaraf y mae amlder capelau 
cyfleus ymhob ardal efallai wedi gwneud i ffwrdd 
i raddau helaeth a'r angenrheidrwydd o barhad 
yr arferiad ; ond y mae y daioni a wnaed trwyddo 
yn fwy nag y gellir ei ddisgrifio. Y mae enwau 
rhai o hen fythynod ac amaethdai Cymru wedi 
dyfod yn anfarwol ar gyfrif yr oedfaon nerthol a 
gynhaliwyd ynddynt o bryd i bryd gan rai o'r hen 
bregethwyr. Geir hyd heddyw ymysg dodrefn 
rhai o'r hen anedd-dai cysegredig hyn bulpud a 
chadair oedd wedi eu gwneud i'r pwrpas o bre- 
gethu ; ac mewn oedfaon a gynhelid dan amgylch- 
iadau o'r fath y dychwelwyd at Grist rai a ddaeth- 
ant ar ol hynny yn brif bregethwyr y genedl. Ym 
Meddycoedwr, yn sir Feirionydd, dan bregeth o 
eiddo Rhys Dafis (y goes bren), fel ei gelwid, y 
dychwelwyd Williams o'r Wern ; ac nid yw ef 
ond un allan o lawer a ddychwelwyd dan am- 
gylchiadau cyffelyb. Ceir yn nes ymlaen yn y 
gyfrol hon ddisgrifiad byw gan un o blant Glan- 
dwr o oedfa fythgofiadwy iddo ef, gan Mr. 0. R. 
Owen, mewn bwthyn llwyd ynghanol y wlad. 
Yn ei gymeriad fel gweinidog, gofalai Mr. Owen 



66 Cofiant 0. R. Owen. 

gyda thynerwch a ffyddlondeb am ei waith fel 
bugail ac ymwelydd a'r praidd dan ei ofal. Ni bu 
erioed yn credu mewn treulio ei amser i dreiglo 
o dy i dy, heb unrhyw neges amgen na dal pen 
rheswm a man siarad am hyn a'r Hall. Ond yr 
ydoedd er hynny yn gwir ofalu dros y praidd, ac 
yn ymwelydd ffyddlawn a'r bobl yn eu trallodion 
a'u profedigaethau. Meddai yntau gymhwyster 
mawr ar gyfer y gwaith. Medrai fod yn llawen 
gyda'r rhai sydd lawen, a medrai wylo gyda'r 
rhai sydd yn wylo ; ac y mae gennym y dystiol- 
aeth gryfaf y gwerthfawrogid ei ymweliadau a 
theuluoedd ei eglwysi fel yr eiddo gwr Duw, 
Llawer gwaith y bu ei eiriau caredig, ei ddagrau 
tyner, a'i weddiau gafaelgar yn falm i glwyfau y 
trallodedig mewn cystudd a nychtod. Gwyddom 
am dano yn teithio yr holl ffordd o eithafion y 
Gogledd ar hyd y nos, er mwyn bod yn bresennol 
mewn angladdau yng Nglandwr a Chefnypant. Y 
mae un engraifft o'r fath yn fyw yn ein cof yn awr. 
Yr ydoedd yn pregethu ynghanol yr wythnos 
ar ddyddiau Mercher a Iau, mewn cyfarfod pre- 
gethu blynyddol yn Llanaelhaearn, ar derfyn 
eithaf sir Gaernarfon. Y nos Wener yr ydoedd 
yn pregethu yn Glifton Road, Birkenhead, ynglyn 
a Chymanfa Lerpwl a'r cylch. Y noson honno, 
cychwynnodd i'w daith i Landwr, er bod yn bres- 
enol yn angladd un o'r aelodau. Y prynhawn 



Yn y Gwaith. 67 

Sadwrn dilynol, yn uniongyrchol wedi'r angladd, 
teithiodd ar hyd nos Sadwrn er pregethu yn ol ei 
gyhoeddiad yn y Tabernacl fore Saboth. Ac nid 
yw ond y gwirionedd syml iddo wneud llawer o 
droion cyffelyb yn ystod ei flynyddau olaf yng 
Nglandwr a Chef nyp ant. Fel gweinidog, cymerai 
ei ran yn holl faterion cymdeithasol ei gymdogaeth. 
Er nad oedd yn honni bod yn wleidyddwr mawr, 
eto cymerai ei ran yn lew yn holl frwydrau gwleid- 
yddol ei ardal a'i sir. Yn " Rhyfel y Degwm," 
fel ei gelwid, ar fiiniau Penfro, Caerfyrddin, ac 
Aberteifi, yr oedd Mr. Owen yn un o'r arweinwyr. 
Y mae yn wir nad ydoedd yn amlwg fel siaradwr 
cyhoeddus yn yr achos, ond yr oedd yn un o'r 
gweithwyr mwyaf cywir a chyson yn yr holl 
frwydr. Fel ei frodyr yn gyfiredin drwy y sir, 
yr ydoedd hefyd yn selog o blaid Dirwest a Sobr- 
wydd, a gwnaeth lawer o waith da yn y cyfeiriad 
hwnnw. Trwy ei holl dymor o weinidogaeth yn 
y cylch am un mlynedd ar ddeg ar hugain, bu yn 
ffyddlawn yn ei holl dy, megis gwas. Y mae yn 
wir nas gellir cofnodi llawer o ddigwyddiadau 
cyffrous fel wedi cymeryd lie yn ystod tymor 
maith ei weinidogaeth yn y cylch, ond a ydyw 
llwyddiant neu aflwyddiant gweinidog i gael ei 
benderfynu gan nifer digwyddiadau o'r fath sydd 
gwestiwn ag y teimlwn y parodrwydd mwyaf i 
roddi atebiad nacaol iddo. A chaniatau nad oes 



68 Cofiant 0. R. Owen. 

pethau o'r fath i'w cofnodi yn hanes em cyfaill, 
nid ydyw yr eiddo ef yn y peth hwn yn eithriad i 
eiddo y nifer mwyaf o'i frodyr mewn amgylch- 
iadau cyffelyb, ac nid ydyw eu habsenoldeb mewn 
un modd i'w gymeryd fel prawf o'i aflwyddiant. 
Y mae gwir waith y gweinidog da i Iesu Grist yn 
gyfryw nas gellir ei groniclo mewn ffigyrau ac 
ystadegaeth, ac eto ffigyrau ac ystadegaeth 
ydyw unig safon llu mawr o bobl i benderfynu pob 
gwaith o'r fath. Penderfynir llwyddiant gwein- 
idog gan nifer ei ddychweledigion proffesedig, a 
chan amlder y pethau newyddion a ddwg i fewn 
i'w gyflawniadau. Ond gellir yn rhwydd dybied 
am weinidog ag y byddai safon ystadegaeth a 
ffigyrau yn ei osod ar binacl llwyddiant, ag eto o 
ran ei wir waith yn fethiant truenus. Nid oedd 
gweinidogaeth Mr. 0. R. Owen yng Nglandwr 
mewn un modd yn fethiant, hyd yn oed a'i farnu 
wrth safonau mor fydol a materol a'r rhai hyn. Am 
gyfnod maith, yr oedd pawb a berthynent i'w 
gynulleidfa yng Nglandwr yn aelodau eglwysig, ac 
yn ol y safon hwnnw ar bethau, yr oedd yr holl 
bobl wedi eu hachub, a'r pechaduriaid wedi darfod 
o'r tir, ac nid oedd yno anuwiolion mwy. Ond 
buasai ef ei hun yr olaf o bawb i dybied fod ei 
waith yn yr ardal, oblegid hynny, ar ben. Na, 
gwyddai yn amgen, ac ymroddai i waith ysbrydol 
ei swydd gymaint a hynny yn fwy diwyd a ffydd- 



Yn y Gwaith. 69 

Ion Rhaid aros hyd ddydd mawr y cyfrif cyn y 
gellir mesur yn briodol a barnu yn deg, werth y 
gwaith tawel a distaw a gyflawnwyd ganddo ef, 
fel gan liaws o'i frodyr ym maes eu llafur. Pwy 
all ddweyd ystyr a gwerth y dylanwad da a 
gynhyrchwyd ganddo ar feddyliau plant ei eg- 
lwysi, trwy ei gynghorion a'i dynerwch ? Pwy 
all ddweyd yr effeithiau a gynhyrchwyd gan ei 
bregethu cyson yn y lie am un mlynedd ar ddeg 
ar hugain ? Y daioni a wnaeth trwy ei ym- 
weliadau bugeiliol, wrth erchwyn gwely y claf, 
wrth gysuro y galarus, " Y dydd yn unig a'i 
dengys." 

Yn ei sir a'i gyfundeb, cymerai Mr. Owen ei le 
yn naturiol fel un o'i brif bregethwyr, ac y mae 
Gyfundeb Penfro ar hyd y blynyddau wedi ei 
fendithio a dynion cryfion. Dynion felly oedd y 
rhai a flaenorant yn y gwaith ar sefydliad Mr. 
Owen yn y sir. Yn Hebron a Nebo yr oedd y 
Parch. Simon Evans yn anterth ei nerth a'i 
ddefnyddioldeb, yn Ysgrythyrwr cadarn, ac yn 
bregethwr cryf. Yn Rhosycaerau yr oedd y 
Parch. D. Bateman yn henafgwr parchus ac an- 
rhydeddus gan bawb. Ym Moriah yr oedd y 
Parch. John Davies, yntau wedi treulio oes faith 
yn y sir, ac yn cael ei gyfrif yn ddiwinydd ac 
ysgolor Hebreig rhagorol. Ym Mrynberain yr 
oedd y Parch. Evan Lewis, yr hwn a ystyrrid, nid 



70 Cofiant 0. R. Owen. 

yn unig yn bregethwr da, ond yn nodedig fel gwr 
o gyngor. Perthyn i do ieuengach yr oedd y 
brodyr rhagorol J. R. Richards, Antioch ; Lewis 
James, Brynseion ; J. R. Thomas, Bethesda ; J. 
Foulkes, Tyddewi ; W. Jones, Trewyddel ; J. G. 
Thomas, Solvach ; J. Howell, Trefgarn, ac ereill, 
ac y mae yn chwith meddwl nad oes yn aros yn 
llafurio yn y sir o'r to hwnnw ond dau yn unig, sef 
y Parch. Lewis James a J. G. Morris. Ond y 
mae eu lleoedd oil yn cael eu llanw gan frodyr 
teilwng a'r gwaith da yn parhau i fyned rhagddo. 
Dair blynedd yn ddiweddarach yr ymsefydlodd 
y Parch. D.Williams ym Maenclochog, adaethef 
a Mr. Owen yn gyfeillion mawr, a pharhasant felly 
i'r diwedd. Da gennym gyhoeddi yr atgofion 
canlynol o eiddo Mr. Williams am ei hen gyfaill : — 

Anwyl Feawd, 

Yn unol a'ch cais caredig, yr wyf yn brysio i 
anfon i chwi ychydig o'r argraffiadau a dderbyniais 
trwy fy nghysylltiadau cyfeillgar a hirbarhaol a'm 
hanwyl gyfaill ymadawedig, y Parch. O. R. Owen. 
Yr oeddwn wedi ei weled, a chael yr hyfrydwch o'i 
wrando yn pregethu cyn fy nyfodiad i Sir Benfro. 
Ond yn y flwyddyn 1876, wedi fy nyfodiad i'r sir, ac 
yn y Cyfarfod Chwarterol cyntaf i mi fod ynddo y 
daethum i adnabyddiaeth bersonol ohono. Erys 
adgoflon o'm cyfarfyddiad ag ef y pryd hwnnw, a'i 
ymddygiadau caredig tuag ataf yn fyw iawn ar fy 
meddwl heddyw. Yr oedd ef wedi bod ryw dair 
blynedd yn y Cyfundeb cyn hynny, ac wedi dod i 



Yn y Gwailh. 71 

deimlo yn bur gartrefol ymysg ei arweinwyr, y rhai a 
gydnabyddid fel oraclau, nid yn unig yn sir Benfro, 
ond trwy y dywysogaeth, ymysg yr Anibynwyr o 
leiaf. 

Yr oeddwn i ar y pryd heb gael adnabyddiaeth 
bersonol o nemawr ohonynt, ac oherwydd hynny, yn 
teimlo yn nervous a phryderus iawn wrth feddwl am 
fyned i bregethu i'w clywedigaeth. Yn f y nigalondid 
a'm hofnau, cefais noddwr calonogol yn Mr. Owen. 
Gwyddai yn dda pa fodd i drin cyflwr felly, a gwnai 
ddefnydd o bob moddion o hyd ei gyrraedd i ymlid 
ymaith fy mhryder a llonyddu fy mynwes trwy eiriau 
yn gystal a thrwy ei agwedd galonogol yn gwrando. 
Bu ei ymddygiad caredig ar yr adeg,nid yn unig yn help 
i mi i bregethu y noson honno, ond hefyd yn gyfar- 
wyddyd i mi i ymddwyn yr un fath at frodyr ieuainc 
dan amgylchiadau cyffelyb. Yr oedd yn feddiannol 
ar gymhwyster arbennig at wasanaeth o'r fath, 
oherwydd gwyr y rhai a'i hadwaenent yn dda, er ei 
gynefindra a phregethu dan bob math o amgylch- 
iadau, ei fod hyd y diwedd, oherwydd tynherwch ei 
deimladau, yn ymddibynu i'r graddau helaethaf ar 
gydymdeimlad a chymeradwyaeth ei wrandawyr. 
Yr adeg honno, ffurfiwyd cyfeillgarwch rhyngom a'n 
gilydd a barhaodd yn ddigwmwl hyd oni wahanwyd 
ni gan angau. Cefais gyfleusterau i'w adnabod 
braidd ymhob math o amgylchiadau. Bum gydag 
ef mewn cwmnioedd, ac mewn unigedd, yn y ty ac 
ar y ffordd, mewn amgylchiadau 11a wen a phruddaidd. 
Ac o helaethrwydd fy adnabyddiaeth ohono, gallaf 
ddwyn tystiolaeth ddiffuant ei fod yn un o'r dynion 
mwyaf cywir a hawddgar a gyfarfyddais erioed, a 
theimlaf byth yn ddiolchgar am gael fy nwyn i gysyllt- 
iadau mor agos ag ef, ac am y cymorth, y calonogiad, 
a'r ysbrydiaeth, a dderbyniais mor fynych oddiwrtho. 



72 Cofiant 0. R. Owen. 

Anaml y cyfarfyddais a neb oedd raor Uwyr ymrodd- 
edig i'w waith fel pregethwr. Yr oedd yn mawrhau 
ei swydd uwchlaw pob mwyniant a phleser arall. 
Hynny i fesur helaeth a'i galluogodd i gyrraedd y fath 
sane anrhydeddus ymysg pregethwyr mwyaf poblog- 
aidd ei oes. Yr oedd holl adnoddan ei natur wedi eu 
galw allan i gydweithio a'u gilydd i'w wneud yn 
bregethwr. Yr wyf yn sicr na chyfarfyddais ag ef 
nemor erioed neb ei fod yn fuan wedi ein cyfarfyddiad 
yn troi yr ymddiddan at rywbeth ynglyn a phregethu. 
Yr oedd y bregeth, y pregethwr, a phregethu, yn dod 
mor naturiol i'w ymddiddanion, ag y mae y cyngan- 
eddion yn dod i ymddiddanion y bardd. 

Teimlai fod sane y pregethwr yn nygiad gwasanaeth 
y cysegr ymlaen yn eithriadol o bwysig, ac mai'r hyn 
oedd bwysicaf ynglyn ag ef oedd pregethu, yn fwy 
felly hyd yn oed na gweddio, am yr ystyriai fod siarad 
dros Dduw a dynion yn bwysicach na siarad a Duw 
dros ddynion. Pwysai hyn ar ei feddwl pan yn paratoi 
yn y dirgel ar gyfer ei gyflawniadau cyhoeddus. 
Teimlai fod yn rhaid i'r pregethwr llwyddiannus 
siarad a Duw yn y dirgel, cyn anturio i siarad dros 
Dduw yn gyhoeddus. Clywais ef yn dweyd mai ei 
ymgais gyntaf ynglyn a phregeth oedd ei chael i 
gynwys cenadwri benodol. Mae yn bosibl dewis 
testyn a myfyrio arno er cael rhywbeth i'w ddweyd 
er llanw yr amser, ond ystyrriai ef beth felly yn debyg 
i'r Ahimas hwnnw oedd yn rhedeg a'i holl egni, ond 
heb un genadwri ganddo i'w dweyd wrth y brenin am 
ansawdd y rhyfel, er llonyddu ei galon gythryblus. 
Cofiaf yn dda yr hyn a ddywedai wrth siarad am hyn 
ryw dro. Teimlaf, meddai, fod meddwl am y gynull- 
eidfa wrth baratoi yn rhoddi cynhorthwy i mi i ben- 
derfynu ar neges y bregeth. Bydd rhai ohonynt 
wedi cerdded milltiroedd, trwy leoedd geirwon, gwlaw, 
a gwyntoedd gwrthwynebus er bod yn bresennol, rhai 
ohonynt wedi cwrdd a phrofedigaethau chwerwon, 



Yn y Gwaith. 73 

ac ereill dan feichiau llethol o bryderon. Deuant i'r 
gwasanaeth gan ddisgwyl cael rhywbeth yn y bregeth 
i iachau eu calonnau clwyfedig, ac ymlid ymaith eu 
pryderon poenus. A byddai yn drueni iddynt gael 
dychwelyd heb gael dim, yr hyn raid ddigwydd os 
na rydd y pregethwr ystyriaeth i'w hanghenion. Ond 
os bydd wedi derbyn cenadwri fydd yn cynwys balm i 
iachau y briwedig o galon, nid oes llawenydd cyfartal 
iddo ar y ddaear a'r hwn a ga wrth glywed ambell 
un yn dweyd, ' Yr wyf yn diolch am gael dod i'r cwrdd 
heddyw, mi gefais yr hyn oedd eisiau ar fy nghalon.' " 
Ond teimlai mai trwy ymgydnabyddu a'i anghenion 
ei hun yr oedd yn dod i ddeall anghenion ei wrandawyr 
effeithiolaf, yn gystal a chyfaddasder bendithion yr 
Ef engyl ar gyfer eu hanghenion. Mae yn wir fod rhyw 
bethau gwahaniaethol yn perthyn i bob person unigol. 
Ond y mae prif nodweddion calonnau pawb yn rhyf edd 
o debyg i'w gilydd. Mor debyg, fel y gall y pregethwr 
fod yn sicr fod yr hyn a ga yn ei galon ei hun yn 
bodoli hefyd yng nghalonnau ei wrandawyr. Ac un 
o'r elfennau amlycaf yn llwyddiant ein hanwyl frawd 
fel pregethwr, rhybuddiwr, a diddanwr, oedd ei fod 
bob amser yn llefaru o helaethrwydd ei galon ei hun. 
Teimlai y gwrandawyr ei fod yn dod yn agos atynt, am 
fod ei holl natur yn cyffwrdd a'u heiddo hwynt, a 
phob un yn teimlo ei fod yn pregethu yn uniongyrchol 
iddo ef , pan fyddai yn pregethu yn ddifrifol iddo ei 
hun ; a'r llaweroedd yn teimlo ei fod yn gennad di- 
ddanwch hyfryd iddynt pan fyddai yn ceisio cysur 
i'w galon drallodus ei hun. 

Yr oedd ei ymddanghosiad tywysogaidd, ei lais 
peraidd, a'i barabliad clir, yn cyfrif llawer am y safle 
a enillodd fel pregethwr, ond y bersonoliaeth drwyth- 
edig gan ras yr Ef engyl oedd tu ol i'r cwbl, a ddygai y 
fath eneiniad cyfoethog ar ei gyflawniadau. 

Yr oedd ei dduwioldeb personol uwchlaw pob am- 
heuaeth. Cefais gyfleusterau lliosog i wybod fod ei 



74 Coflant 0. R. Owen, 

rodiad yn y dirgel gyda'r Arglwydd yn beth cyson 
a rheolaidd. Credai yn ddwfn nas gallai dim wneud i 
fyny am y diffyg o hynny mewn pregethwr. Teimlai, 
os oedd i oleuo ereill, fod yn rhaid iddo feddu goleuni 
ynddo ei hun, ac os oedd i gynneu fflam duwioldeb yng 
nghalonnau ei wrandawyr, fod yn rhaid iddo gymeryd 
y marwor a allai wneyd hynny oddiar allor danllyd ei 
ysbryd ei hun. Ac oherwydd hynny, arferai bob gofal 
am gadw ei gymundeb yn ddilwgr a ffynhonell ei nerth. 
Hyn yn ddiau a'i cadwodd mor rhydd oddiwrth bob 
rhodres a balchter ysbryd yn wyneb ei boblogrwydd 
eithriadol. Deuai duwiolfrydedd ei ysbryd mewn modd 
arbennig i'r golwg yn ei gysylltiadau teuluaidd. Nid 
ymddanghosai i fwy o fantais yn un man nag yn ei 
deulu. Gwyr pawb a gawsant yr hyfrydwch o dreulio 
noson dan ei gronglwyd am y mwynhad a geid wrth 
fyned trwy y gwasanaeth teuluaidd hwyr a boreu. 
Byddai pob aelod o'r teulu yn cymeryd ei ran yn ei 
ddygiad ymlaen, trwy adrodd adnodau a chanu emyn, 
ac yntau yn arwain yr oil gydag eneiniad grasol. Yr 
oedd y fath swyn ynglyn a'r cwbl fel y teimlai pob 
ymwelydd achlysurol fod y lie yn dy i Dduw mewn 
gwirionedd, ac yn borth i'r nefoedd. 

Fel cyfaill yr oedd yn ddidwyll, unplyg, hynod o 
garedig a pharod ei gymwynas, ac i wneud rhywbeth 
dros ei gyfeillion. 

Pan symudodd o'r sir i fyned i Lerpwl, teimlid yn 
gynredinol y byddai gwagder ei le, a cholled ei was- 
anaeth gwerthfawr, yn bethau amlwg iawn yn ein 
mysg fel Cyfundeb am amser hir, fel yr oedd yn anodd 
iawn gennym gymodi a'r oruchwyliaeth a'i dygodd 
oddiwrthym. Cymylau a thywyllwch oedd o'i ham- 
gylch i ni ; ond iddo ef yr oedd y cwbl yn oleu, a chred- 
ai yn gryf mai bys y Meistr Mawr oedd yn arwain. 
Bellach y mae y llais peraidd wedi distewi, a'r gwas 
ftyddlon wedi cael profiad o werth a meluster gwobr y 
ffyddloniaid. Dydd byr cymharol a gafodd yn y 



Yn y Gwaith. 75 

winllan, ond gwnaeth lawer o waith y bydd cofio byth 
gyda llawenydd am dano. Rhodded yr Arglwydd 
lawer o'i gyffelyb eto i'n gwlad. 

Fel hyn yr oedd i'n hanwyl frawd le cynnes yn 
nheimlad y brodyr a gydlafurient ag ef yn 
Nghyfundeb Penfro, ac yr oedd ei ymadawiad 
oddiwrthynt yn loes drom iddynt oil. 



PENNOD VII. 



Emotion /Ifceibion pn £ fff£fcfc 

Un o ragorfreintiau gweinidog yn y wlad ydyw ei 
fod yn cael magu meibion a merched yn yr eglwys 
dan ei ofal i fod o wasanaeth a defnyddioldeb 
mewn cylchoedd ereill. Y mae y bechgyn a'r 
genethod a fegir yn yr eglwysi gwledig yn gorfod 
gadael eu hen ardaloedd, ac oblegid hynny, 
ychydig ohonynt sydd yn dyfod i ddefnyddioldeb 
mawr yn eu mam eglwysi, ond os wedi eu cychwyn 
ar ben y ffordd, byddant yn bur debyg o fod o 
ddefnydd a gwasanaeth mawr i'r eglwysi yn y 
gweithfeydd a'r trefydd poblog. Teimlodd 
Mr. 0. R. Owen lawer tro yn ofidus yng Nglandwr 
a Ghefnypant wrth weled y bechgyn a'r merched 
yn gadael yr hen gymdogaeth, ond cafodd hefyd 
y pleser o'u gweled, lawer ohonynt, ar ol hynny, 
yn golofnau dan yr achos, yn y cylchoedd y darfu 
iddynt ymgartrefu ynddynt. Y mae yr eglwys 
yng Nglandwr wedi bod yn enwog ers oesau bellach 
oblegid y plant ardderchog a fagwyd ganddi. 
Y mae wedi bod yn nodedig felly ar gyfrif y nifer 
mawr o bregethwyr a godwyd ganddi i'r Pulpud 





feC\P^?$l 


, 


■ „.J^ 


Ipslwsss 


f<- 


^ P Hot y*3 















Atgofion Meibion yn y Ffydd. 11 

Cymreig a Seisnig o bryd i bryd. Ni warafuna 
neb i ni ddweyd fod y Parch. J. Grawys Jones, 
Aberdar, a'r Prifathro T. Rees, M.A., Bala-Bangor, 
yn gynrychiolwyr teilwng o'r pregethwyr a fagwyd 
ac a gychwynwyd i'r byd oddiar aelwyd hen eglwys 
Glandwr. Yn garedig y mae y ddau foneddwr 
hyn wedi ysgrifennu i ni eu hadgofion am Mr. 
Owen. Fel hyn yr ysgrifenna Mr. Grawys 
Jones : — 

Yn y pulpud, yn hen gapel Glandwr, y gwelais 
Mr. Owen gyntaf erioed. Daethai yno o Goleg Caer- 
fyrddin i wasanaethu am Saboth. Y mae ei olwg 
ieuengaidd yn fyw ar fy meddwl yn awr. Nid oedd 
y pryd hwnnw ond Uanc pedair-ar-bymtheg oed, ond 
yr oedd swn dyn ynddo mor gynnar a hynny. A 
chofiaf yn dda am hen frawd crafrus yn dweyd wrth 
fyned gartref o'r cwrdd wedi ei wrando y tro cyntaf y 
bu yng Nglandwr. " Dyna," meddai, "fachgen fydd 
yn siwr o ddod yn bregethwr da." Yr oedd ei ddawn 
yn naturiol, a'i barabl yn rhwydd a llithrig, a'i enaid 
yn y pregethu. Meddai ar lais da y pryd hwnnw, 

ond ei fod heb addfedu a llanw. Syrthiodd pobl Glan- 
dwr mewn cariad ag ef ar unwaith. Bu raid iddynt ei 
gael yno drachefn. Tybiaf iddo ddod yr ail waith ar 
Sul, Chwefror 2il, 1873. Ar ol ei wrando yr ail dro, 
rhoddodd foddlonrwydd mawr. Yr wyf dan yr ar- 
graff mai ei destynau y tro hwn ydoedd Isaiah lv. 15. 
" Canys fel hyn y dywed y goruchel a'r dyrchafedig, 
yr hwn a breswylia dragwyddoldeb, ac y mae ei enw 
yn sanctaidd, y goruchelder a'r cysegr a breswyliaf ; 
a chyda'r cystuddiedig a'r isel o ysbryd, i fywhau y 
rhai isel o ysbryd, ac i fywhau calon y rhai cystudd- 
iedig." Ac yn yr hwyr, loan x. 14, " Myfi jw y 
Bugail da." 



78 Cofiant 0. R. Owen . 

Ar ol iddo dderbyn ac ateb yr alwad unfrydol o 
Landwr tua diwedd Mawrth neu ddechreu Ebrill, 
1873, cynhaliwyd Cyfarfodydd yr Ordeinio ym mis 
Mai y 27ain a'r 28ain. Buont yn gyrddau dyddorol 
ar lawer ystyr. Nid oedd Mr. Owen ond pedair-ar- 
bymtheng mlwydd a dau fis oed, — yr ieuengaf , hyd y 
gwyddis, a ordeiniwyd yng Nghymru. Yr oedd nifer 
y gweinidogion, y myfyrwyr a'r pregethwyr oedd yn 
bresennol yn rhifo tua deugain. Dau beth a arhosant 
yn fyw ar fy nghof am y cyrddau ordeinio, ydynt, — 
teimladau tyner Mr. Owen yn ei gyrTes ffydd, a gwaith 
Mr. E. H. James, Pontygafel (yr hwn a fuasai yn gyd- 
fyfyriwr a Mr. Owen yn yr Ysgol Ragbaratoawl ym 
Milford), yn cyflwyno, ar ran Ysgol Sul Glandwr, 
nifer o gyfrolau gwerthfawr i'r gweinidog ieuanc. 
Mor amhrofiadol oeddwn y pryd hwnnw o berthynas 
gweinidog a Uyfrau, fel y tybiwn na byddai angen 
ychwaneg arno am amser hir, os byth yn wir ! 

Arhosodd dylanwad da y cyrddau ordeinio am 
wythnosau a misoedd ar yr eglwys a'r ardal, Ym- 
aflodd y gweinidog ieuanc yn ei waith o ddifrif, a 
chafodd yr hyfrydwch o dderbyn o'r newydd ryw 
ddau-ar-bymtheg ymhen tua mis ar ol ei ordeinio. 
Teimlwyd ar un waith f od ei weinidogaeth yn un enill- 
gar, ac yn llawn o genadwri ymarferol. Codai ei lef 
yn groew yn erbyn pechod, mewn egwyddor ac mewn 
arferion drwg. Yn fuan fe ddaeth yr ardal yn ym- 
wybodol o nerth a dylanwad ei bulpud. Ymledodd 
ton newydd o ysbryd gweithio drwy yr eglwys, ac o 
dan arweiniad ac ysbrydiaeth y gweinidog ieuanc fe 
ddaeth gweithgarwch crefyddol yn beth hawdd a 
hyfryd. Danghosodd Mr. Owen yn gynnar iawn ei 
fod yn feddiannol ar amryw ddoniau; nid yn unig 
dawn efengylwr melus, ond hefyd fod ganddo ddawn 
arbennig i ysgogi eglwys at waith — ac i dynnu a] Ian 
ei hadnoddau cudd. 



Atgofion Meibion yn y Ffydd. 79 

Yn ystod y pum mlynedd cyntaf o'i weinidogaeth 
fe wnaed gwaith mawr ganddo ef a'r eglwys, yng 
Xglandwr a Chefnypant. Yr oedd y gwaith yn fawr 
mewn adfywio a llwyddo crefydd ysbrydol, ac yn 
fawr hefyd mewn hyrwyddo gwelliantau allanol 
ynglyn a'u capeli. Bu son yng Xglandwr am lawer 
blwyddyn cyn dyfodiad Mr. Owen yno, am godi ty 
i'r gweinidog. Ond ni chododd y llanw yn ddigon 

uchel unwaith i nofio scheme allan i'w thaith. Ymhen 
ychydig fisoedd wedi ordeinio Mr. Owen, cododd y 
llanw yn awr yn ddigon uchel i gario popeth o'i flaen, 
ac ni orffwyswyd mwyach nes codi preswylf od teilwng, 
yr hwn a alwyd Y Villa. Cyfnod ac amgylchiadau o 
ddyddordeb cyffredinol yn yr ardal oedd adeg priodas 
Mr. Owen a'i fynediad ef a'i briod ieuanc i fyw i'r ty 
newydd — i'r Villa. Mawr fu yr ewyllys da a cldang- 
hoswyd iddynt gan bobl Glandwr a Chefnypant yr 
adeg honno. Profodd Mrs. Owen ei hun yn wraig 
ragorol iawn, fel y daeth y Villa yn fuan yn un o*r 
cartrefi mwyaf hawddgar, siriol, glanwedd, a chrefydd- 
ol a welwyd gan weinidog yn yr oes hon. 

Ymhen tair blynedd ar ol urddiad ~Mx. Owen, sef yn 
1876, yr oedd yr eglwys a'r gweinidog yn addfed i 
wneud adnewyddiad trwj*adl ar yr hen gapel yng 
Nglandwr. Yr oedd gan yr eglwys a'r gweinidog galon 
i weithio, ac i gyd-weithio yn frwdfrydig. Prawf o hyn 
ydyw y ffaith f od traul yr adnewj'ddiad wedi ei chasglu 
ganddjmt erbjm yr agoriad, Rhagfyr 19eg a"r 20fed, 
1876. Ac yr oedd deugain punt yn weddill wedi talu 
y cwbl. Ac ymlaen y cerddodd y brwdfrj'dedd o 
hyd, oblegid ymhen ychydig fisoedd ar ol agoriad 
Glandwr, aed at y gorchwyl o godi capel newydd yng 
Nghefnypant, yn lie yr hen Ysgoldy yr arferid addoli 
ynddo. Wedi cael capel, yr cedd teimlad cryf yn 
ardal Cefnypant am sefydlu eglwys newydd yno, 
Cytunwyd 5m heddychol a brawdol yng Xglandwr i 
ollwng 43 o'r aelodau ag oedd yn cyfaneddu \ti ardal 



80 Cofiant 0. R. Owen. 

Cefnypant i ffurfio yr eglwys newydd yno. Sefydlwyd 
hi Hydref 1 3eg, 1878. Parhaodd yr eglwys yng Nghefn- 
ypant i gynhyddu mewn nif er, gras, a gwasanaeth, ar 
hyd gweinidogaeth Mr. Owen. Cafodd yr hyfrydwch 
o'i gweled yn dyblu ac yn treblu. Yr oedd ganddo 
yntau fawr ofal calon am dani. 

Heblaw fod Mr. Owen yn y blynyddoedd hyn yn 
cynhyddu yn gyflym iawn mewn poblogrwydd a 
dy Ian wad fel pregethwr, ymhell ac yn agos, yr oedd yr 
cglwysi hefyd o dan ei ofal yn cynhyddu mewn nifer a 
gweithgarwch crefyddol. Fel yr oedd ei gynnydd fel 
gweinidog a phregethwr yn amlwg i bawb. 

Gan y gofynnir i mi ysgrifennu ychydig am dano fel 
gweinidog, ceisiaf grynhoi fy sylwadau i dri neu bedwar 
o bwyntiau : — 

1 — Fel Gweinidog yr oedd yn hynod o fforddtts 

MEWN TYNNU ALLAN, A MEITHRIN ADNODDATJ 
CUDD YR EGLWYS. 

(a) — Doniau Cyhoeddus. — Meddai ar ddawn ryfeddol 
i godi'r gwan i fyny. Tynnai y rhai ofnus allan yn y 
cwrdd gweddi, yn y gyfeillach grefyddol, ac yn y 
cwrdd esbonio, etc. Yr oedd ei ddull calonogol, a'i 
gydymdeimlad parod, yn peri i'r ofnus deimlo yn 
hyderus. Magodd a meithrinodd lawer ar bob dawn 
gyhoeddus yn yr eglwysi gartref. Fe wyr Cymru 
gyfan am ei " Amen " galonogol. Yr oedd ei Amen 
ef ar ei phen ei hUn ymhlith Amenau pregethwyr a 
phawb. Yr oedd hi yn Amen fawr, loew, dyner, 
hygly w, a pherseiniol, ac yn cynnwys balm i iachau yr 
ysbryd addoliadol mewn cwrdd. Yn yr eglwysi 
gartref y gwelid ef yn ei fan goreu, yno y teimlid y 
Uawnder rhyfeddol a berthynai iddo. Yr oedd yn 
peri fod crefydda yn waith pleserus yn ei gwmni, ac 
o dan ei weinidogaeth. Yr oedd fel yr haul ac fel y 
cwmwl yn y cyfarfodydd. Gwresogai mewn sirioldeb 
fel yr haul, ac ymagorai blodau rhinwedd ysgogwyd i 



Atgofion Meibion yn y Ffydd. 81 

fy wyd gan ei wres. Defnynnai drachefn, f el y cwmwl, 
wlith-wlaw tyner ar y blodau sychedig. Gwelodd wir 
lwyddiant yng ngwinllan ei Arglwydd. Derbyniodd 
gryn lawer o rai wedi tyfu i fyny yn aelodau, ond 
llawer mwy o rai ieuanc. Dysgodd lawer o rai 
ieuainc yn yr " ysgol fach " oedd ganddo ar eu eyfer. 
Gwelodd wireddu yr hen bennill hwnnw : — 

" Plant afradlon sy'n dod adref 

A fu'n mhell o dir eu gwlad, 
Rhai fu'n fudion sy'n clodfori 

Duw am iachawdwriaeth rad." 

Llwyddodd felly i greu dyddordeb yng ngwasanaeth 
ty Dduw. Mewn cyfeillachau a'r cyrddau gweddi, yr 
oedd mor galonogol fel arweinydd fel y llwyddai i 
gael gan bawb bron i gymeryd rhyw ran. A phan 
ddigwyddai rhywrai wneud sylwadau dipyn yn gy- 
ffredin, ac heb f od rhyw lawer o ddim neilltuol ynddynt 
byddai ef yn bur debyg o'u gweddnewid mor effeithiol 
ac mor hawdd, fel yr edrychent lawer yn amgenach 
pethau ar ol iddo ef eu caboli am ychydig. Nid wyf 
yn meddwl iddo erioed yn y cyrddau hyn ddryllio 
corsen ysig, na diff odd llin yn mygu. Deuai y pennill 
bychan hwnnw i'n cof yn ami wrth sylwi ar ei ffordd 
hynaws yn tynnu allan ddoniau cudd y rhai gwan yn 
Seion : 

" Ni ddiffydd lin yn mygu byth, 

Yn fflam fe'i chwyth yn hytrach, 
Y gorsen ysig byth ni thyrr — 
Y gwan, fe'i gyrr yn gryfach." 

(6) — Meiihrinodd yn yr eglwysi ysbryd cydweiihrediad 
ac aberth er mwyn yr achos. Yr oedd ei dynerwch 
mawr a'i oslef leddf yn dinrwytho pob ysbryd croes 
yn union deg. Nid oedd yn gyndyn o gwbl am ei 
ffordd ei hun. Gadawai i'r diaconiaid profiadol gael 
y rhan flaenllaw yn y trefniadau, ond wedi penderfynu 
ar adnewyddu y capel, neu ychwanegu erw o dir at 

G 



82 Cofiant 0. R. Owen 

y fynwent, neu rhyw faterion ynglyn ag amgylchiadau 
yr achos, byddai yntau yn ddiysgog am ei gario allan 
i ben draw yr amcan. Cyfeiriwyd eisoes at y gwaith 
mawr a gyflawnwyd gan y gweinidog a'r eglwys yn y 
pum mlynedd cyntaf . Rhan fawr o ogoniant y gwaith 
hwn ydoedd ddarfod i'r cwbl gael ei wneud mewn 
ysbryd cydweithrediad a hunan-aberth. Personoliaeth 
hawddgarol y gweinidog oedd ysgogydd yr ysbryd 
hwn. 

Nid oedd pobl Glandwr yn y cyfnod hwnnw yn rhai 
parod i ruthro ymlaen at orchwyl a gostiai fil o bunnau 
ac un arall yn y golwg i'w ddilyn, yn gofyn am swm 
cyffelyb. O na ! rhai araf a phwyllog oeddynt, ac 
yr oedd yn ofynol arfer doethineb a medr mewn trefn 
i'w cael i gychwyn gyda'u gilydd yn galonnog, Ond 
os llwyddid i'w codi gyda'u gilydd at orchwyl o 
waith fel oedd eisiau y pryd hwnnw, nid oedd dim 
perygl yn y byd na ddeuent ag ef i ben yn llwydd- 
iannus. Buom yn sylwi gynt ar amaethwyr yr ardal 
yn golchi eu deadelloedd defaid yn yr afon Gafel, — ym 
mhwll Cilowen. Uwchben y pwll, gloew, dwfn, yr 
oedd craig, a safai amryw droedfeddi yn uwch na 
wyneb y dwfr. Dygid y defaid i ben y graig yma, ond 
gorchwyl dipyn yn ddyrus yn fynych oedd hwylio 
y defaid yn dwrr cryno i ben y graig uwchben y llyn. 
At ol eu cael yno, a'u hatal rhag myned yn ol a gwas- 
garu drachefn, yr anhawster nesaf oedd cael gan y 
defaid i ddechreu neidio ar eu pennau i'r llyn. Ond 
unwaith y cymerent y 11am i'r llyn, nid oedd eisiau 
gofalu na ddeuent allan eu hunain, — nofient yn ddi- 
ymdroi i'r Ian yr ochr arall, ac ar ol eu harwain yn 
hamddenol yn ol i ben y graig yr ail dro, cymerent y 
11am yn fwy ewyllysgar, ac felly bob tro nes gorffen 
yr oruchwyliaeth. Bron yr un fath y bu Mr. Owen yn 
hwylio diadell Glandwr i roddi 11am i'r llyn. Daethant 
yn bur fuan yn barod i godi ty braf i'r gweinidog. 
Dyna'r 11am cyntaf i'r llyn — ond fe nofiwyd allan o 



Atgofion Meibion yn y Ffydd. 83 

hono yn union. Y 11am nesaf oedd adnewyddu 
Capel Glandwr, ond er fod hon yn fwy anturiaeth o 
lawer na'r gyntaf, nofiwyd allan i'r Ian arall yn ddi- 
ymdroi erbyn dydd yr agoriad. Dilynodd y trydydd 
11am yn union, sef codi capel newydd i Gefnypant. 
Talwyd am hwnnw hefyd, Y pedwerydd 11am oedd 
prynnu y fferm o gwmpas ty y gweinidog, a'r pumed 
11am oedd prynnu erw o dir er helaethu hen fynwent 
Glandwr. Gallesid cyfeirio at achosion ereill o gyffel- 
yb natur. Diameu gennym fod diadelloedd Glandwr 
a Chefnypant wedi derbyn llesad mawr yn eu gwaith 
yn llamu mor fynych i'r llyn, ac yn gofalu dcd allan 
yn lanach bob tro. Nid oes dim sydd iachach i eg- 
lwysi nag ymroddi i haelioni cyson a gwastadol at 
achos y Gwaredwr. 

2 — Eto, yr oedd yn Weinidog yn meddtj cymeriad 
nodedig o bur, unplyg ac anrhydeddtjs. 
Ni fu cysgod ysmotyn ar ei gymeriad erioed, ond yr 
oedd bob amser yn " siampl i'r ffyddloniaid mewn 
gair, mewn ymarweddiad, mewn cariad, mewn ys- 
bryd, mewn ffydd, mewn purdeb." Nis gallai oddef 
anwiredd a thwyll, ac ni fu erioed yn euog ohono at 
ereill. Y peth tebycaf o aflonyddu ei ysbryd llariaidd, 
oedd ymddygiad gwael, anwireddus, a thwyllodrus. 
Iddo ef , yr oedd peth felly yn llosgi f el halen ar gnawd 
noeth. Can gryfed oedd ei unplygrwydd a'i urddas, 
fel y byddai yn dueddol weithiau yn wyneb anwiredd 
a cham-esboniad i gymeryd cam brysiog, ac o bosibl 
ymddangos i anfantais, i olwg rhai nad oedd yn ei 
adnabod yn ddigon da. Er hynny, ei rinwedd o 
unplygrwydd, ac uniondeb ei amcanion, a'i syniad 
parchus am urddas y swydd o weinidog, a barai ei 
fod mor ddifrifol yn wyneb unrhyw ymadrodd, neu 
ymddygiad isel-wael. Cafodd ei glwyfo rai gweithiau 
yn y cyfeiriad hwn, a phan gofir ei fod mor eithriadol 
o dyner ei deimlad, nid yw yn syn os aeth ambell 
glwyf dipyn yn ddwfn i'w natur. 



84 Cofiant 0. R. Owen. 

Ochr wrth-gyferbyniol i hon yn ei gymeriad oedd 

yr ystor helaeth o natur dda ac humour chwareus oedd 

ynddo. Medrai ddynwared cymeriadau hynod a'u 

dywediadau gyda'r fath ddigrifwch diniwed a dy- 

ddorol nes peri i ardal gyfan deimlo ei fod y mwyaf 

humorous, a'r llawnaf o natur dda, o fewn ei chy- 

ffiniau. Bu llawer o ymddiddanion chwareus rhyng- 

ddo o bryd i bryd a'r addolwyr, ac er mor hapus y 

byddai ef fel rheol, rhaid addef fod ambell un wedi 

ei drechu am dro. Nis gallwn gofnodi yma ond rhyw 

engraifft neu ddwy o'r lliaws. Pan oedd wedi 

cyrraedd poblogrwydd mawr, a'r galwadau am ei 

wasanaeth i bob cwrr o Gymru yn dod ar gefnau eu 

gilydd, byddai oddicartref lawer iawn. Ac er fod 

amynedd pobl Glandwr gystal bob tipyn ag amynedd 

Job, eto pan gollent ef o'r pulpud am amryw Suliau, 

dechreuent chwyrnu, ond yn hynod o ddistaw hefyd. 

Ond mor gynted ag y caent ef drachefn yn ei bulpud, 

anghofient y cwbl yn swn melodaidd ei efengyl. Pan 

oedd wedi bod i ffwrdd fel hyn un haf am amryw 

Suliau yn olynol, ac yn pregethu yng nghymanfaoedd 

y Gogledd, y Sul cyntaf wedi iddo ddod gartref yr 

oeddwn yng nghwmni cryn nif er o amaethwyr ac ereill 

yn cyd-deithio ag ef ar ol cwrdd y boreu yng Nglan- 

dwr, gan fyned i Eglwys-Fair (Abertigen) i giniaw, 

er bod yng Nghefnypant yn y prynhawn. Yn y cwmni 

oedd yn cyd-deithio felly adref o'r cwrdd, yr oedd Ezer 

Jenkins, Pantymaen. Gwyr y cyfarwydd fod Ezer yn 

garacter gwreiddiol iawn. Yr oedd ganddo olwg 

fawr ar Mr. Owen, ond yr adeg honno yr oedd Ezer 

wedi pwdu ychydig wrth rywun am rywbeth, ac mewn 

canlyniad, wedi aros gartref o'r cwrdd am wythnosau, 

a Mr. Owen yntau wedi bod i ffwrdd tua'r Gogledd 

am rai wythnosau. Y boreu hwn yr oedd Ezer wedi 

dod i'r cwrdd, ond yn y cwmni wrth fyned adref yr 

oedd dipyn yn fwy distaw a shy nag arfer. Trodd Mr. 

Owen a to, a dywedai wrtho gyda gwen dipyn yn gell- 



Atgofion Meibion yn y Ffydd. 85 

weirus, " Wei, Ezer Jenkins, welais i mo honoeh chi 
yn y cwrdd ers llawer dydd o'r blaen." " Wei naddo," 
meddai Ezer mewn munud, cyn i Mr. Owen gael 
amser i ddweyd dim rhagor, a chan ymsythu yn ei 
ddull arferol yng nghanol y cwmni, dywedodd, " Sut 
y gallasech chwi, Mr. Owen, fy ngweld i yn y cwrdd, a 
chwithau i ffwrdd yn Sir Fon, a Sir Gaernarfon, a Sir 
Feirionydd, a Sir Drefaldwyn, a Lerpwl, a Manchester, 
a phob rhan o'r wlad." Gyda hyn, dyma'r cwmni i 
gyd yn chwerthin yn iachus, — yr oedd Ezer wedi taro 
deuddeg, ac wedi taro cerydd Mr. Owen i'r llawr yn 
hollol ddidrafferth. 

Ryw dro yr oedd Mr. Owen wedi cael ci braf yn rhodd 
o Sir Aberteifi, ac yr oedd ganddo gryn olwg ar y 
ci. Yr oedd y ci yn gerddwr mawr o fan i fan ar hyd 
yr ardal, nes yr oedd wedi gwneud ei hun yn bur 
adnabyddus. Un diwrnod, cwrddodd Mr. Owen, 
gyda'r ci wrth ei ochr, a hen frawd gwreiddiol iawn, ac 
oedd hefyd yn llawer o wag, sef Jemi Tymowr, yr hwn 
oedd yn awdurdod gwych ar gwn. " Wei, Jemi," 
meddai Mr. Owen, " rhoddwch eich barn i mi ar y ci 
yma. Yr ydych yn judge da ar gwn, beth feddyl- 
iwch chwi am hwn ? " " Wei," meddai Jemi yn 
union deg, a chellweirdod yn chwareu yng nghil ei 
lygad : " Yr wyf fi yn gweled y ci yma yn union yr 
un fath a'i feistr." " Sut hynny ? " meddai Mr. 
Owen. " O wel, edrychwch chi arno," meddai Jemi, 
" mae gan y ci got ddu drosto i gyd, yr un fath a'i 
feistr. Gwelwch eto dan ei en, a thros ei frest, mae 
ganddo front wen, yn union yr un fath a'i feistr. O 
gwmpas ei ddwy bawen flaen y mae bands gwynnion, 
dyna'r cuffs, yr un fath a'i feistr. Ac yn bennaf oil," 
meddai Jemi, " mae e' yn dramp arswydol ; 'dyw e' 
byth gartre', yr un fath a'i feistr." Nid oedd neb yn 
mwynhau dameg Jemi yn well na Mr. Owen ei hun. 



S6 Cofiant 0. R. Owen, 

3 — Fel Gweinidog, nodweddid ef eto gan dy- 
nerwch a ffyddlondeb diball l'w bobl mewn 

cystudd a marwolaeth. 

Yr oedd yn fab diddanwch wrth natur, ac yr oedd 
gras wedi ei berffeithio mewn tynerwch. Cynorth- 
wyodd yr anghenus, diddanodd yr adfydus, a siriolodd 
y rhai ar ddarfod am danynt ar hyd cyfnod ei weini- 
dogaeth. Ac os digwyddai rhywun o'r aelodau neu'r 
gwrandawyr farw pan fyddai efe ym mhellafoedd y 
Gogledd yn efengylu, ac ar hanner ei waith mewn 
ymrwymiadau pwysig, byddai yn sicr o ddod adref 
drwy bob anhawsterau, ac er pob costau, i gladdu y 
cyfryw. Teithiai nos a dydd er cyrraedd yr angladd, 
ac yn union ar ol yr angladd, cychwynai drachefn yn 
ol i'r Gogledd i orffen ei waith. 

Buom yn ei gwrdd ymadawol o Landwr pan y 
symudodd i Lerpwl — ni welsom ei fath erioed. Yr 
unig beth ag yr oedd arddeliad mawr arno yno oedd 
wylo. Pawb bron yn wylo — hynafgwyr a hynaf- 
wragedd, rhieni a phlant, meibion a merched, pobl 
yr eglwysi a dieithriaid lawer. Gellid galw y lie y 
diwrnod hwnnw yn Bochim — pawb yn wylo. 

Buom wedi hynny yn ei angladd yn yr un lie. 
Daeth torf fawr ynghyd, nifer o bobl o Park Road, 
Lerpwl ; a phobl ardaloedd Glandwr a Chefnypant a'r 
ardaloedd cyf agos ; a llawer ereill a ddaethent o siroedd 
Morgannwg, Caerfyrddin, ac Abertein, etc. ; ac 
ereill o Lundain. Dengys y pethau hyn fod Mr. Owen 
yn ddyn Duw, ac yn ddyn oedd wedi myned yn 
ddwfn iawn i serchiadau ei enwad a'i gydgenedl. 
Teimlem fod ei ragoroldeb ynddo ef ei hunan, yn fwy 
nag hyd yn oed yn y pethau a ddywedai. Er fod ei 
bethau yn rhagorol, ac yn gwbl efengylaidd, eto efe 
ei hun oedd y rhagoroldeb pennaf. Y mae arnom 
hiraeth calon am na chawn weled ei wyneb hawdd- 
gar mwy, na chlywed ei bregeth felus, hwylus, 
anger ddol. Wrth gofio godidowgrwydd ei waith, 



Atgofion Meibion yn y Ffydd. 87 

angerddoldeb ei ysbryd, ac uchelgais ei ddaioni — a'r 
oil dros Grist — yr ydym yn teimlo yn barod i ddweyd 
fel Eliseus, pan welodd Elias yn esgyn i'r nef, " Fy 
Nhad, Fy Nhad, cerbyd Israel a'i farchogion." 

Er mai dros amser byr y bu y Prifathro T. Rees 
yng Nglandwr, a'i fod wedi gadael y cylch cyn 
dechreu pregethu, eto daeth yn fawr dan ddy- 
lanwad Mr. Owen yn y cyfnod hwn, ac yr ydys yn 
llawen o allu rhoddi yr atgoiion hyn o'i eiddo yn y 
Cofiant : — - 

As, gornel anghysbell o blwyf Llanfyrnach, o dan 
gysgod y Creigiau Dwy, llochesa rhwng yr eithin 
fwthyn bach gwyngalchog, ag un simne ac un ystafell 
iddo. Flynyddau'n ol, trigai yno ddwy hen fercli 
weddw, y naill wedi bod yn afiach am dymor hirfaith 
a'r Hall yn gofalu am dani. Dyna'r lie y clywais i 
Owen Glandwr yn pregethu gyntaf erioed. Noson 
weddol o deg yn y Gwanwyn oedd hi, a phawb wedi 
bod yn brysur ar ol yr 6g ar hyd y dydd. Teneu oedd 
poblogaeth yr ardal, ond daethai llawer mwy ynghyd 
nag a fedrai'r ystafell fach ddal, ac o'r tu allan gyda'r 
mwyafrif yr oeddwn i ar hyd y gwasanaeth. Safai'r 
pregethwr oddifewn, yn ymyl yr hen chwaer yn ei 
chornel, ac ni weleni ei wyneb, ond cariai'r llais tyner, 
treiddiol, bob gair yn glir a phob goslef yn effeithiol i 
glustiau'r gwrandawyr o'r tu allan. Nid wyf yn 
cofio'r bregeth, ond cofiaf yn dda y llewyg o orfoledd 
yr oeddwn ynddo yn myned gartref . Yr oeddwn wedi 
clywed math newydd o bregethu ; dj^nion cedyrn 
mewn meddwl a gair oedd y pregethwyr oeddwn i 
wedi arfer wrando, ond cyffyrddasai y pregethwr hwn 
a thannau yn nhelyn yr enaid oedd heb eu deffro o'r 
blaen, ac yr oedd eu miwsig yn felus. Ni bu oedfa 
ar faes Cymanfa erioed yn fwy gogoneddus. Cyd- 



88 Cofiant 0. B. Owen. 

gerddwn gartref gyda'm hewythr oedd yn Fedyddiwr 
selog, ac nid oedd yr enwadau gynt yn Sir Benfro yn 
rhy barod i weled rhagoriaethau eu gilydd, neu o leiaf 
i'w cyhoeddi, ond meddai f'ewythr, " Dyna'r pre- 
gethwr mwya' yn y wlad hon 'nawr, fachgen." 

Pregethu ar y Cymundeb y clywais i ef nesaf yn 
Antioch. Pregeth pwnc y Cwrdd Chwarter oedd hi, 
a bu son mawr am dani trwy yr holl sir. Yr oedd yn 
bregeth ddiwinyddol, a danghosodd i wlad a wyddai 
rywbeth am drin pynciau y gallai'r pregethwr dawnus 
hefyd egluro athrawiaeth gyda medr a dylanwad. 
Cyffyrddai'n ddeheuig iawn a chwestiwn y Caeth- 
gymundeb, a pharodd i lawer o'r Bedyddwyr deimlo, 
am dro o leiaf, y byddai yn dda ganddynt pe na buasai 
rheol yn eu hatal i gydgymuno ag ef. Dau enwad 
oedd yn yr ardal, ac adnabyddai'r Bedyddwyr Owen 
Glandwr fel y mwyaf eangfrydig o'r Indipendiaid. 
Yr oedd traddodiad ar lafar gwlad, ar ba sail nis gwn, 
ei fod wedi datgan ei barodrwydd i fedyddio'r neb a 
fynnai trwy drochiad yn afon Taf. 

Blwyddyn y bum i yn aelod yng Nglandwr, ond yr 
oedd hynny yn ddigon hir i ganfod amlochredd 
cyfoethog un o'r dynion llawnaf a welais erioed, yn 
holl gylchoedd bywyd yr eglwys, ac nid peth bach 
oedd bod yn llon'd pob cylch yn eglwys ac ardal 
Glandwr. Nis adwaen i ardal arall yng Nghymru, 
nag yn un wlad arall wrth gwrs, mor gyfoethog o 
dalentau, mor fyw ei meddwl, mor bur ei moes, mor 
ddwfn ei chrefyddolder. Nid oedd dafarn na ffair 
wagedd o un math yn y gymdogaeth, ond llenwid 
nosweithiau'r gaeaf gan gyfarfodydd gweddi a chyf- 
eillachau, dosbarthiadau Beiblaidd ac ysgolion canu, 
cyrddau llenyddol ac eisteddfodau. Yr oedd bywyd 
cymdeithasol yr ardal yn fath o hirgylch a dau ganol- 
bwynt iddo, Pontygafel a'r Villa, y naill yn gartref 
arweinydd y bobl mewn gwleidyddiaeth, addysg, ac 
amgylchiadau lleol, a'r Hall yn gartref tywysog cref- 



Atgofion Meibion yn y Ffydd. 89 

yddol yr ardalwyr, ac yr oedd cydymdeimlad, cyd- 
ddealltwriaeth, ac anwyldeb Dafydd a Jonathan 
rhwng y ddau arweinydd. Eu henwau hwy oedd 
amlaf ar wefusau'r wlad, at eu drysau hwy y cerddai'r 
bobl amlaf am gyngor a chymorth, ac iddynt hwy y 
rhoddid parch llwyraf calon y wlad. Diau y digwydd- 
odd llawer tro ar fyd er hynny, ond dyma'r argraff a 
gefais i o'r ardal wrth babellu ynddi am dro, fwy nag 
ugain mlynedd yn ol. 

Anodd dewis unrhyw ddigwyddiadau arbennig 
ynglyn a Mr. Owen allan o'r cyfanrwydd hyn, oblegid 
y peth pennaf oil i ddweyd am dano yw ei fod wedi 
ymdoddi i holl fywyd y wlad, ac yn ei lanw ag ireidd- 
der a meluster, a chyfoeth ei wasanaeth. Gwyr holl 
Gymru sut yr oedd Owen Glandwr yn gorlifo pulpud 
y Gymanfa a'i ddawn pregethu, ond yn yr un modd 
yr oedd yn gorlifo holl gylchoedd ei waith gartref. 
Mae'n amheus a glywodd Cymru ef erioed yn pregethu 
gyda'r tynerwch a'r dy Ian wad y pregethai yng Nglan- 
dwr ar foreu Sul Cymundeb. Boreu Sul Cwrdd Mawr — 
dyna olygfa ! Y pedair ffordd a arweiniai at y capel 
yn frith gan ddynion hamddenol, yn cerdded gydag 
urddas pobl yn gwybod y byddent mewn llawn bryd 
i'r oedfa hanner awr wedi naw. Ac ar darawiad yr 
awrlais, cwyd y pregethwr yn ei bulpud i ddechreu. 
Yr oedd Ben Postgwyn ers amser a'i Lyfr Hymnau a'i 
spectol a'i gadach poced yn barod i wrando a chanu a 
gorfoleddu ac wylo ; a phwy ryfedd, oblegid gwyr ers 
amser y bydd dioddefaint Crist ac lawn y Groes yn 
cael eu portreadu heddyw gyda'r teimladau dwysaf, 
gyda'r medr pennaf, y ddawn a'r geiriau tyneraf a 
fedd meistr y gynulleidfa. Ac os bydd rhywrai i'w 
derbyn i aelodaeth eglwysig, fe fydd yn wledd ar 
wledd, — 'chain 7 neb felly deimlo eu bod yn gwneud ffafr 
a'r Brenin Mawr wrth gydsynio i ddod i'w eglwys, ond 
cant eu harwain yn dyner a ffyddlon i balas y Brenin, 
cant eu croesawu at droed yr Orsedd, cant deimlo 



90 Cofiant 0. R. Owen. 

" m or ofnadwy yw y lie hwn," cant brofi hefyd mor 
addfwyn y w'r Meistr, a chant wynebu'r by wyd newydd 
a goleu'r addewidion yn disgleirio ar eu llwybrau, 
" Yr Arglwydd a'ch bendithio chwi, ac a'ch gwnelo 
yn fendith." Yn neheulaw cymdeithas gwyddant eu 
bod wedi derbyn breintiau yr offeiriadaeth frenhinol, 
ac nid yn ysgafn mwy y gollwng neb ohonynt hi i 
golli. 

Nid pregethwr cyrddau mawr yn unig oedd O. R. 
Owen, ond pregethai ar ei oreu gartref, a hynny yn 
gyson. 

Ac ychwaith nid pregethwr yn unig oedd efe. 
Ni bu erioed yng Nglandwr yn 11a wer o " weinidog," 
yn ol syniad y dref am weinidog. Nid arferai ym- 
dreiglo o dy i dy ac ymweled, os na fyddai afiechyd 
neu ryw amgylchiadau arbennig yn galw am hynny, 
ac nid oedd y wlad yn disgwyl ychwaneg ganddo. 
Ond gwnai ymdrech ac aberth i f od yn holl gyf arf odydd 
wythnosol yr eglwys. Ac yno cai pawb deimlo ei 
agosrwydd, a'i adnabod yn gyfaill. Yr oedd y cwrdd 
gweddi a'r gyfeillach yn wledd i feddwl a chalon. 
" Cwrdd cwestiynau " oedd hen enw'r ardal amy rhai 
hyn, a'r dull o'u cynnal oedd gosod rhyw fater neu 
gwestiwn i lawr i ymdrin ag ef ; nid siarad rhywbeth 
ar antur, ac ymhelaethu ar y ffaith ryfedd fod " yn 
dda ganddynt fod yno " y byddai'r bobl, ond trefnid 
iddynt roddi ffurf i'w syniadau a'u profiadau ynglyn 
a rhyw fater neilltuol. Croesawid pawb yn ei dro i 
osod mater i lawr o dan ystyriaeth, ac os na fyddai 
gan neb fater, byddai'r gweinidog o hyd yn barod i 
arwain meddyliau y bobl i'r " porfeydd gwelltog, 
gerllaw y dyfroedd tawel." 

Yn y dosbarth Beiblaidd a Chwrdd y Plant deuai yn 
nes eto, a gwnaeth Gymanfa'r Plant yng Nglandwr a 
Chefnypant yn sefydliad nodedig o Iwyddiannus am 
lawer o nynyddau. 

Wrth gofio faint a deithiai trwy Dde a Gogledd i 
bregethu a dariithio, mae'n syndod mor gyson y bu 



Atgofion Meibion yn y Ffydd. 91 

gyda chyfarfodydd wythnosol yr eglwys. Pan fyddai 
wedi colli wythnos, arferai rhai o'r brodyr ddal ar y 
cyfle nesaf i ryw hanner cwyno, a hanner ymffrostio 
ei fod oddicartref yn ami. Nid oedd eglwys yn y byd 
yn gwerthfawrogi ei gweinidog yn fwy pan fyddai 
gartref, er na soniai lawer am hynny, ac eto teimlai 
Glandwr hi'n fraint i roddi i'r wlad gyfran o'r cyfoeth 
y gwyddai ei fod ganddi ei hunan. A chynhyddai ei 
awydd yntau o flwyddyn i flwyddyn i gludo ymhellach 
bellach y Gair oedd yn llosgi yn ei enaid. Oblegid er 
ei lafur a'i lwyddiant a'i boblogrwydd, pwysai ar ei 
feddwl o hyd bryder a chyfrifoldeb mawr am ei waith, 
ac yn ei flynyddoedd olaf yng Xglandwr ofnai yn ddir- 
fawr nad oedd ei waith mor effeithiol ag y dylai fod. 
Os methodd Glandwr mewn rhywbeth iddo, methu a 
wnaeth mewn pryd roddi geiriau i'r gwerth a'r ed- 
mygedd a osodai ar ei weinidogaeth yn ei chalon. 
Parai amgylchiadau'r wlad i'r rhan fwyaf o'r bobl 
ieuainc ymadael i'r trefi a'r gweithfeydd, ac felly nid 
oedd cynnydd rhifedi yn bosibl, a chan mai dynion 
canol oed a'u cymeriadau wedi eu ffurfio oedd mwy- 
afrif yr eglwysi nid oedd cynnydd meddyliol a moesol 
i'w ganfod mor amlwg a phe bai gynulleidfa o bobl 
ieuainc. Credaf mai'r achos pennaf o'i symudiad fu 
ei ofn nad oedd ei waith mor effeithiol ag y buasai yng 
Nglandwr, a'i awydd am gylch lie y cai weled cynnydd 
amlycach a chyflymach. Cafodd ei ddymuniad yn 
ystod ei arhosiad byr yn Lerpwl, ond mewn gwirionedd 
parhaodd ei weinidogaeth yng Nglandwr yn llwyddiant 
didor hyd ei diwedd. 

Yn cydredeg a'i awydd am weled llwyddiant ar ei 
waith, yr oedd ei awydd am brofi cynnydd meddyliol 
ac ysbrydol. Ni phroffesai fod yn athronydd dwfn nac 
yn ddiwinydd " newydd." Yn wir, ar y pen cyntaf, 
yr oedd yn fwy gwylaidd nag y dylasai fod. Ceis- 
iwyd droion ei gael i annerch myfyrwyr Aberhonddu, 
ond ymesgusodai nad oedd efe gymwys i'r gorchwyl. 



92 Cofiant O. R. Owen. 

Ac ar yr ail ben, yr oedd ymhell o fod " wedi cau pen 
ei fwdwl." Canolbwynt ei ddiwinyddiaeth oedd yr 
lawn ; dyna brif destyn ei bregethau, ac o gylch 
dyrys bynciau'r athrawiaeth hon y troai ei fyfyr- 
dodau yn barhaus. Nid oedd yn foddlon ar yr hen 
frurf fasnachol o fynegi'r athrawiaeth hon, ac o'r tu 
arall, teimlai'n angerddol fod Crist wedi gwneud 
rhywbeth drosom gyda Duw na fedrem ni byth ei 
wneud, na gwneud dim o'r fath. Ac ar y materion 
hyn, cefais lawer ymgom ddyddorol ac adeiladol ag ef 
mewn blynyddoedd diweddar. 

Pel cyfaill a chymdeithaswr, yr oedd yn llai siaradus 
na llawer, ac er fod yn ei natur linell gref o'r difyr 
a'r chwareus, nid ymhob awyrgylch nac ar bob 
adeg y deuai i'r golwg. Gwyddai pobl Glandwr yn 
dda am dani, er mai dim ond rhyw ambell i belydryn 
ohoni ddeuai i'r golwg. Er nad oedd yn ymwelydd 
na siaradwr mawr ; gwyddai pobl ei ofal ei fod yn 
gyfaill i bob un ohonynt, tra y tybiai pobl ereill weith- 
iau ei fod yn falch neu ymhell. Ond gwyddai'r neb 
a'i hadwaenai fod mor o gariad y tu ol i'r urddas a'r 
distawrwydd cymharol a'i cylchynai ; a phan ysgyd- 
wai law a ieuenctyd yr ardal, yr oedd " rhinwedd yn 
myned allan ohono." Tybed a wyr neb na fu yn 
sir Benfro yr anrhydedd a'r gwerth sydd yn ysgydwad 
Haw gweinidog yr efengyl. Ac wedi i'r plant fyned 
dros y nyth i Forgannwg neu Lundain, yr oedd ei gyf- 
arf od fel codiad haul iddynt, dilynai yntau eu camrau 
a gwyliai eu gyrfa gyda'r dyddordeb mwyaf, a hoffai 
pe gallasai wneud pregethwr o bob un. P]ant Glandwr 
ymhob man oedd coron ei fywyd, a pherlau y goron 
oedd y rhai ohonynt a ddaethai yn bregethwyr. 
Trwy aros blwyddyn yn yr ardal, cefais i fy mabwys- 
iadu i blith y plant, ac wedi dechreu pregethu, cefais 
yn union fynd i bregethu i Landwr a Mr. Owen yn 
gwrando, ac ni fu erioed wrandawr yn fwy o ysbryd- 
iaeth i bregethwr gwan. Ac hyd y diwedd, parhaodd 



Atgofion Meibion yn y Ffydd. 93 

i gefnogi, cynghori, a chynorthwyo. Llawenydd 
mawr oedd ganddo fy mod i ddod i Aberhonddu, a 
phan ysgrifennodd i'm llongyfarch, diweddglo ei 
lythyr oedd, yr hyn fu hefyd yn swm ei holl ddy lan- 
wad ar bob myfyriwr, " Ymdrechwch ddod yn 
bregethwr da." 

Ni bu tad erioed yn teimlo yn anwylach o'i blant 
aag y temlai Mr. 0. R. Owen o'i feibion yn y 
ffydd, a gwelir oddiwrth yr atgofion uchod mai yr 
an ydoedd teimlad y plant ato yntau. 



PENNOD VIII 



Spmub i Xerpwl, a'i lafur yno- 

Parodd symudiad Mr. 0. R. Owen o Landwr i 
gymeryd gofal yr eglwys yn Park Road, Lerpwl, 
fwy o syndod, efallai, nag unrhyw symudiad 
gweinidogol yn ein henwad ers blynyddau lawer. 
Yr oedd wedi byw yng Nglandwr ers un-mlynedd- 
ar-ddeg-ar-hugain bellach, ac wedi cartrefu yno 
mewn modd mor neilltuol, fel nad hawdd ydoedd 
synied am dano yn ymadael i unrhyw eglwys arall. 
Yr oedd ei enw fel " Mr. Owen Glandwr " wedi 
dyfod yn ymadrodd teuluaidd ar holl aelwydydd 
yr enwad, ac yr ydoedd wedi aros yn y cylch 
pwysig hwnnw, er derbyn o dro i dro, ar hyd y 
blynyddau, geisiadau lawer i symud. Yn wir, y 
mae yn amheus gennym a gafodd yr un gweinidog 
o'i safle fwy o gynhygion o'r fath nag a gafodd efe. 
Gafodd alwadau i rai o eglwysi cryfaf yr enwad 
yng Nghymru, ac hefyd o ddwy neu dair o eglwysi 
Seisnig cryfion, oblegid yr oedd efe yn bregethwr 
gwir boblogaidd yn yr iaith honno yn gystal ag 
yn iaith ei fam. Ond methasant oil ei dynnu o 
Landwr. Parodd un neu ddwy o'r galwadau 
hyn bryder mawr iddo. Yn 1891, derby niodd 
alwad unfryd oddiwrth eglwys Seisnig gref ym 




Q 

< 
O 

u 

< 

Pu 

U3 

< 



Symud i Lerpwl. 95 

Morgannwg, a achosodd iddo anhawster mawr i 
bender fynu beth i'w wneud. Yn y pryder hwnnw, 
ysgrifennodd at Dr. John Thomas i ofyn ei gyngor 
ef, ac y mae y llythyr a dderbyniodd yn ol yn 
cynwys cymaint o synnwyr cyffredin wedi ei 
sancteiddio, ar gwestiwn galwadau gweinidogiom 
fel yr ydym wedi dyfod i'r penderfyniad o'i gy- 
hoeddi, gan gredu y gall fod o help i frodyr eto yn 
y weinidogaeth pan yn cael eu hunain mewn 
profiad cyffelyb i'r hyn yr oedd Mr. 0. R. Owen 
ynddo ar y pryd. Y mae yn darllen fel hyn : — 

11 The Willows, 

Liverpool, Mawrth 13, 1891. 

Anwyl Fbawd, 

" Gofynwch beth anhawdd," — ni feiddiaf roddi 
cyngor — y dyn ei hun yn unig sydd yn abl i bender- 
fynu pwnc o'r fath. Mae pethau yn rhesymau iddo 
ef nad ydynt felly i neb arall ; ac yn ami iawn y mae 
gogwyddiadau yn meddwl dyn nas gall ei hun roddi 
rhesymau am danynt. Nid peth dibwys ydyw taflu 
ymaith ddeunaw mlynedd o ddylanwad mewn cylch 
eang, a datod cysylltiadau tyner y cymerwyd y fath 
amser hir i'w ffurfio. Anturiaeth ydyw symud teulu 
lliosog o'r wlad i'r dref , o dawelwch y naill i ferw y Hall. 
Mae y rhyddid Uawn a gewch yna yn werth cryn lawer, 
ac nis gellwch ei gael mewn tref, lie y mae gweini- 
dogaeth yn gofyn gofal a bugeiliaeth, a chydymgais 
yn myned yn fwy llym o hyd. Cyfnewidiad mawr 
fydd myned oddiwrth y Cymry at y Saeson. Mae 
gweinidogaethu yn barhaol i'r Saeson yn wahanol i 
bregethu yn achlysurol, ac y mae eich dawn yn taro y 
glust a'r galon Gymreig. Byddwch o angenrheidrwydd 



96 Cofiant 0. R. Owen. 

yn rhwym o ddatod eich cysylltiadau Cymreig yn lied 
lwyr bob yn ychydig. Mae y weinidogaeth Seisnig yn 
gofyn llawer mwy o amser a llafur na'r weinidogaeth 
Gymreig. Nid porfeydd gwelltog a dyfroedd tawel 
ydyw hi i gyd hefo'r Saeson ychwaith. Ond y mae 
ochr arall i'r darlun. Mae yn bosibl i ddyn aros yn 
rhy hir mewn lie, yn enwedig mewn lie tawel, lie nad 
oes dim i'w symbylu, ac y mae perygl i'w feddwl 
fyned yn segur. Yn ddiau y mae gan dref ei man- 
teision i gael addysg a galwedigaethau i blant, ond 
y mae yn amheus gennyf a enillech yn ariannol gymaint 
ag yr ymddengys oddiwrth y gyflog yn y naill a'r 

Hall. Mae gwir angen dyn cryf yn , ac y mae 

yn sicr gennyf, ond i chwi daflu eich holl galon i'ch 
gwaith, y gallech wneud eich hoi ar y lie. Ond a 
ydyw yn werth i chwi yn y sane yr ydych wedi ei 
gyrraedd yn yr Enwad, i newid dau fyd megis ? Os 
ydych am symud, tybed nad gwell fyddai i chwi 
symud i ryw eglwys Gymreig gref , lie y gellwch barhau 
eich holl gysylltiadau. Mae gennych eto dair blynedd 
cyn bod yn ddeugain oed, ac nis gwyddoch beth a 
dry i fyny cyn hynny, os ar symud y mae eich bryd. 
Ond wedi'r cwbl, nid eiddo gwr ei ffordd. Ac y mae 
yn ami rhyw law anweledig nad yw yn ei deall yn 
arwain dyn — a pheth gwerthfawr i ddyn deimlo ydyw 
ei fod yn dilyn y golofn. Yr ydych yn gwneud yn 
gall i beidio ymgyngori a neb dynion — y dyn ei hun yn 
unig a all benderfynu mewn achosion o'r fath. Mae'n 
debyg y cawn gyfarfod yng Nghaernarfon. Cofion 
cynnes atoch oil, 

Yr eiddoch yn serchog, 

JOHN THOMAS. 

Gwyddom i'r llythyr hwn ddweyd yn fawr er 
peri i'n cyfaill wrthod yr alwad honno, ac aros yng 
Nglandwr. Daeth rhai ceisiadau ereill mewn blyn- 



Symud i Lerpwl. 97 

yddoedd dilynol, a gwrthodwyd hwy y naill ar ol 
y Hall. Yn wir, fel y gwelir, aeth lawn tair 
blynedd ar ddeg heibio cyn iddo ddyfod i'r pen- 
derfyniad i ymadael a'i gariad cyntaf, a symud 
o Landwr. Yn niwedd y flwyddyn 1903, bu 
Mr. Owen yn gwasanaethu yr eglwys yn Park 
Road mewn cyfarfod pregethu, a chanlyniad yr 
amgylchiad hwnnw fu iddo dderbyn galwad unol 
yr Eglwys i ddyfod yn weinidog iddi, ac a'r hon y 
cydsyniodd. Wele eileb o'r alwad wedi ei 
harwyddo gan yr holl swyddogion : — 

Liverpool, Rhagfyr \±eg, 1903 

Eglwys Anibynol Park Road. 

Y Parch. O. R. Owen, Glandwr. 

Anwyl Syr, 

Yr ydym fel swyddogion, gyda llawer o hyfryd- 
wch yn eich hysbysu ddarfod i'r Eglwys neithiwr trwy 
gyfrwng y tugel roddi mynegiad hollol unfrydol o'i 
dymuniad i'ch cael chwi yn weinidog iddi. Yr ydym 
ninnau yn awr, yn enw ac o dan awdurdod yr Eglwys, 
ac ni a hyderwn o dan arweiniad y Pen Bugail mawr, 
yn eich gwahodd i ddyfod i weinidogaethu yn ein mysg. 
Yr ydym yn mawr obeithio, ar sail yr unfrydedd a 
amlygwyd yn y bleidlais, ac hefyd ar sail awgrymiadau 
blaenorol o'r eiddo chwi, y bydd i chwi gydsynio a'r 
alwad. Gwyddom y gallwn ymddiried ynnoch i 
gyflawni holl ddyledswyddau eich swydd bwysig er 
gogoniant Crist, ac er adeiladaeth yr eglwys. Ed- 
rychwn i fyny atoch fel olynydd teilwng ymhob ystyr 
i'r gweinidogion ff yddlon fu yn addurno gweinidogaeth 
Park Road yn y gorffennol. Yr ydym yn gwbl ar- 
gyhoeddedig oddiar brofiad o'ch gwasanaeth achlysurol 

H 



98 Coflant 0. R. Owen. 

y bydd urddas y pulpud yn cael ei ddiogelu trwy eich 
gweinidogaeth, ac y bydd dylanwad eich pregethau 
o dan fendith yr Arglwydd yn foddion cynhaliaeth i 
fywyd ysbrydol yr Eglwys, ac yn effeithiol, o dan 
eneiniad dwyfol, i droi llawer o gyfeiliorni eu ffyrdd 
at y gwir a'r bywiol Dduw. Yr ydym yn addaw 
rhoddi i chwi bob cynhorthwy ag sydd yn ein gallu, ac 
yn rhesymol i'w ddisgwyl oddiwrthym tuagat wneud 
eich gweinidogaeth yn llwyddiant — gweddiwn 
drosoch, a chyfrannwn i gyfreidiau y saint, gan ddilyn 
lletygarwch. Yr ydym yn eich sicrhau y cewch chwi, 
yng nghyda'ch anwyl deulu, y croesaw goreu gan yr 
holl eglwys, ac eglwysi y cylch. Rhodded yr Arglwydd 
i'r eglwys yng Nglandwr, a freintiwyd mor hir a'ch 
gweinidogaeth nerthol, ras i ddywedyd gyda Job, " Yr 
Arglwydd a roddodd, yr Arglwydd a gymerodd 
ymaith, bendigedig fyddo enw yr Arglwydd." Yr 
ydym yn addaw talu i chwi yn ol £300 yn y flwyddyn 
o gyflog yng nghyda mis o wyliau neu bedwar Sul, ac 
yr ydym ninnau yn ymrwymo darparu supplies at y 
Suliau hynny. Gobeithiwn am atebiad buan, ac 
hyderwn y tueddir chwi i ateb yn gadarnhaol, gan 
hysbysu pa bryd y bydd yn gyfleus i chwi symud yma. 

Yr eiddoch yn ffyddlon, 

JOHN ROBERTS. , 
ROBERT DA VIES. 
SALMON EVANS. 
GEO. G. OWENS. 
JOHN R. JONES. 
JOHN WILLIAMS. 
R. J. ROBERTS. 
OWEN EVANS. 
JOHN WILLIAMS. 
JOHN JONES. 
R. E. OWENS. 
E. P. PUGH. j 



Symud i Lerpwl. 99 

Mewn ychydig ddyddiau, anfonodd Mr. Owen yr 
atebiad syml a ganlyn i'r alwad : — 

Glandwr, Hebron, R.S.O. 

Rhag. 18, 1903. 

Atyr Eglwys Anibynol yn Park Road, Lerpwl. 

Anwyl Frodye a Chwioeydd, 

Yr wyf yn ddiolchgar iawn i chwi am yr an- 
rhydedd a osodwyd arnaf trwy fy newis i fod yn 
weinidog i chwi. Ac yr ydwyf finnau trwy y llythyr 
hwn yn eich hysbysu fy mod yn cydsynio a'ch cais. 
Hyderaf eich bod chwi a minnau yn cael ein cyfar- 
wyddo gan Ysbryd yr Arglwydd, ac y bydd fy 
nyfodiad atoch yn fendith i chwi ac eglwysi y cylch. 

Ydwyf, anwyl frodyr a chwiorydd, 

Yr eiddoch yn wir, 

O. R. OWEN. 

Pan yr hysbysodd Mr. Owen yr eglwysi yng Nglan- 
dwr a Ghefnypant o'i benderfyniad i symud, yr 
oedd y cyfeillion " fel rhai yn breuddwydio." 
Modd bynnag, nid oedd bosibl dadwneud y 
penderfyniad hwnnw, ond gwelwyd, os oedd 
eu gweinidog yn myned i ymadael, fod yn rhaid 
iddo wneud hynny yn cael ei ddilyn gan ddy- 
muniadau goreu ei hen gyfeillion. Felly trefnwyd 
i gael cyfarfod arbennig yng Nglandwr i roddi 
mynegiant i'r teimlad hwnnw. Cynhaliwyd y 
cyfarfod hwnnw brynhawn dydd Mercher, 
Chwefror 25ain, 1904, ac er fod y cyfarfod yn cael 



100 Cofiant 0. R. Owen. 

ei gynnal ar ganol dydd, eto yr oedd y capel yn 
orlawn o bobl, a'r olwg arnynt oil yn tystio fod 
ymadawiad Mr. Owen a'i deulu o'u plith yn ofid 
calon iddynt. Dechreuwyd y cyfarfod trwy 
ddarllen a gweddio gan y Parch. T. J. Morris, 
Aberteifi, a llywyddwyd dros y gweithrediadau 
gan y Parch. B. Davies, D.D., Castellnewydd 
Emlyn. Gafwyd anerchiadau gan y Parchn. 
Job Evans, Trewyddel ; Rhys Williams, Maen- 
clochog ; J. C. Owen, Bethesda a Llandysilio ; 
Dr. Dan Evans, Hawen ; D. R. Davies, Rhydy- 
ceisiad ; E. J. Lloyd, Llandudoch ; D. Williams, 
Llandeilo ; E. D. Evans, Penygroes ; W. Thomas, 
Llanboidy ; J. Jones (B), Hermon ; W. Griffiths 
(B), Mynachlogddu ; D. E. Williams, Henllan ; 
J. Stephens, Llwynyrhwrdd ; T. J. Morris, 
Aberteifi ; Mri. E. H. James, Y.H., a W. Davies, 
dau o ddiaconiaid Glandwr ; John Williams, 
diacon o Gefnypant ; John Howells, Llandysilio ; 
Dan Davies, Brynmyrnach ; T. C. Davies a 
J. B. Davies, Llanfyrnach; a J. Jenkins, Hen-dy- 
gwyn-ar-Daf. Gyflwynodd Mr. Esser Davies, 
diacon hynaf yr Eglwys yng Nglandwr, i Mr. Owen 
anrheg yr eglwys, sef oriawr aur a drudfawr. Gyf- 
lwynodd Mr. E. Phillips, Cilherin, Silver Tea 
Service hefyd ar ran yr eglwysi i Mrs. Owen. 
Rhoddwyd gold bracelet hefyd i bob un o'r tair merch 
a gold pencil cases i'r ddau fab. Ymhellach, 



Symud i Lerpwl. 101 

cyfl wynwyd i Mr. Owen lyfrau gwerthfawr gan Mr. 
E. H. James, M.A., Pontygafel, ar " ran plant 
Glandwr sydd ar wasgar." Parhaodd y cyfarfod 
rhyfeddol a dyddorol hwnnw am dros dair awr. 
Y Saboth dilynol, yr oedd Mr. Owen yn dwyn i'r 
pen dymor maith ei weinidogaeth yng Nglandwr. 
Bore drannoeth yr oeddynt yn gadael y wlad am 
eu cartref newydd yn 7 Eversley Street, Lerpwl ; 
ac yn dechreu ei weinidogaeth yn Park Road y 
Saboth cyntaf yn mis Mawrth, 1904. Mewn un 
ystyr, nid oedd Mr. Owen wrth ddyfod i Lerpwl 
yn dyfod o gwbl i blith estroniaid, oblegid yr 
ydoedd wedi bod yn ymwelydd mynych a'r holl 
eglwysi yn y cylch yn eu cyfarfodydd pregethu, 
ac yn eu cymanfaoedd yn ystod yr ugain 
mlynedd blaenorol. 

Dydd Gwener, Mawrth 11 eg, cynhaliwyd cyf- 
arfod yn Park Road i roesawu Mr. Owen i'r cylch, 
a daeth llond y capel ynghyd er tystio fod yr holl 
gylch yn ei dderbyn gyda breichiau agored. 
Cymerwyd y gadair yn y cyfarfod gan yr Hybarch 
Ddr. Owen Evans, yr hwn oedd ar y pryd yn aelod 
o'r eglwys yn Park Road. Siaradwyd hefyd gan 
y Parchn. Griffith Ellis, M.A. ; D. Adams, B.A. ; 
Thomas Hughes (W), Mynydd Seion ; Peter 
Price, B.A. ; 0. L. Roberts; W. Owen (M.G.), 
Webster Road ; D. Williams, Maenclochog ; Mr. 
E. H. James, Y.H., Pontygafel; T. Phillips, 



102 Coflant 0. R. Owen. 

diacon o Gefnypant ; a Mr. E. P. Pugh. Dechreu- 
wyd trwy weddi gan y Parch. 0. Lloyd Owen, a 
therfynwyd gan y Parch. Hawen Rees. Dat- 
ganwyd hefyd yn ystod y cyfarfod gan Miss 
Jennie Jones a Miss Ada Williams. Yr oedd y 
cyfarfod drwyddo yn un o'r rhai mwyaf brwd- 
frydig, ac yn broffwydoliaeth o amser braf yn 
hanes yr eglwys a'i gweinidog newydd. A thra y 
daliodd nerth ac iechyd ein hanwyl frawd i allu 
dilyn ei waith, cyflawnwyd y proffwydoliaethau 
hynny yn llawn. Y mae yn anodd meddwl am 
unrhyw weinidog yn myned trwy gyfnewidiad 
mwy yn ei amgylchiadau fel gweinidog nag yr 
aeth ein cyfaill drwyddo wrth symud o Landwr i 
Lerpwl. Ond buasai yn anodd iawn dod o hyd 
i neb o'i oedran ef ydoedd yn gallu cyfaddasu ei 
hunan yn well i'r amgylchiadau newyddion hyn. 
Penderfynodd ar unwaith wneud ei hunan mor 
gartrefol a defnyddiol yn ei gylch newydd ag oedd 
yn bosibl. Ac ar lawer cyfrif, yr ydoedd wedi 
dyfod i gylch nodedig o ddymunol i lafurio ynddo. 
Meddai yr eglwys yn Park Road safle barchus 
ymysg eglwysi Gymreig y ddinas, a hanes ar- 
dderchog yn ei pherthynas a'i gweinidogion a'u 
gwaith. Sylfaenwyd yr eglwys fel cangen o'r 
eglwys yn y Tabernacl mor bell yn ol a'r flwyddyn 
1827, ac yr ydoedd yr ail achos Anibynol Cymreig 
i gael ei gychwyn yn Lerpwl. Bendithiwyd yr 



Symud i LerpwL 103 

eglwys o'r cychwyn a dynion ardderchog fel 
swyddogion, ac y mae hiliogaeth rhai o'r aelodau 
cyntaf yn aros yn yr eglwys hyd heddyw. Y 
gweinidog cyntaf ydoedd y Parch. John Jones, yr 
hwn, wedi bod yn weinidog i'r eglwys am 
rhyw ychydig gyda blwyddyn, a symudodd i 
wasanaethu ymhlith y Saeson. Dilynwyd ef gan 
y Parch. Thomas Pierce, yr hwn a ddaeth yno yn 
1832, ac a barhaodd i lafurio yno hyd ei farwolaeth 
yn 1857, yn 56 mlwydd oed. Yn 1859, rhoddwyd 
galwad i'r Parch. Noah Stephens, a llafuriodd 
yntau yno gyda llwyddiant a chymeradwyaeth 
mawr hyd ei farwolaeth yn Ebrill, 1874, yn 50 
mlwydd oed. Yn nesaf, galwyd y Parch. D. M. 
Jenkins i fod yn weinidog yr eglwys, a pharhaodd 
yntau i lafurio yn nodedig o barchus a ehymeradwy 
hyd 1898, pryd y gorfu iddo, oherwydd llesgedd. 
roddi i fyny ei ofal gweinidogaethol. Bu farw 
Ionawr 1901, yn 64 mlwydd oed. Yn y flwyddyn 
honno, rhoddodd yr eglwys alwad i'r Parch. H. 
Parry Thomas, o Birkenhead, i gymeryd ei gofal, 
ond prin flwyddyn y bu efe yn llafurio yma — bu 
farw yn Mai, 1902, yn 35 mlwydd oed, er galar 
mawr i'w holl gydnabod. Yr oedd Mr. Owen, fel 
y gwelir, wrth ddyfod i Park Road, yn dyfod i 
olyniaeth ardderchog, ac i fysg pobl oedd ar 
hyd y blynyddau wedi dangos y caredigrwydd 
mwyaf yn bosibl i'w gweinidogion. Daeth yntau 



104 Cofiant 0. R. Owen. 

hefyd a'r bobl i deimlo hoffter neilltuol o'u gilydd 
ar unwaith. Tra y parhaodd ei weinidogaeth, 
parhaodd yr achos hefyd i sirioli a myned rhagddo. 
Yn y cysylltiad hwn, nis gallwn wneud yn well 
na rhoddi lie i dri o frodyr profiadol a medrus, y 
rhai a fuont yn cyd-lafurio a Mr. Owen yn yr 
eglwys yn Park Road, i draethu eu tystiolaeth i 
werth ei wasanaeth a'i lwyddiant yn y gwaith. 
Fel hyn yr ysgrifenna Mr. Robert Davies, diacon 
ers blynyddau lawer yn yr eglwys : — 

Cefais y fraint fawr o gymdeithasu llawer a Mr. 
Owen yn ystod tymor ei weinidogaeth yn ein plith. 
Yr oedd yn un o'r dynion mwyaf anwyl a hoffus y 
daethum erioed i gysylltiad ag ef ; a bydd gennyf trwy 
fy oes yr atgofion mwyaf melus am dano fel gweinidog 
yr Efengyl. Cymerai y dyddordeb mwyaf yn holl 
waith yr eglwys, yn arbennig yn yr Ysgol Sul a'r 
cyfarfodydd yn yr wythnos. Gofalai yn hynod o 
ffyddlon am y cleifion a'r adfydus, ac yn ei ymweliadau 
a'r cyfryw, gwnaeth les mawr trwy gysuro a diddanu ; 
ond ei ragoriaeth bennaf ydoedd pregethu — hynny 
oedd ei fwyd a'i ddiod, a phregethai gartref fel oddi- 
cartref, yn wastad yn rymus ac effeithiol, ac yr oedd 
rhyw eneiniad rhyfedd ar y cwbl. Ymwelwn ag ef 
yn fynych yn ei gystudd, a sylwais mai ei bryder 
mawr ydoedd ynghylch ei waith. Gwell oedd ganddo 
farw na byw heb bregethu. 

Y mae Mr. E. P. Pugh, ysgrifennydd a diacon, 
yn ysgrifennu atom yr un.mor anwyl am ei ber- 
thynas yntau a'n hanwyl frawd : — 



Symud i LerpwL 105 

Yn niwedd y flwyddyn 1903 y penderfynasom fel 
eglwys roddi galwad i Mr. Owen i ddyfod i'n bugeilio 
yn yr Arglwydd, a daeth atom ddechreu y flwyddyn 
ddilynol. Yr oedd y pryd hwnnw yn ymddangos o 
ran cryfder corfTorol yn ei fan goreu, ac yr oeddym yn 
disgwyl blynyddoedd lawer o wasanaeth oddi wrtho. 
Ond yn groes i'n disgwyliadau, daeth y diwedd cyn pen 
pum mlynedd ar ol ei sefydliad. Ond er mai cymharol 
fyr fel hyn fu ei weinidogaeth yn ein plith, eto gallwn 
yn gywir dystio iddi fod yn llwyddiannus dros ben. 
Yn ystod y tymor hwn, daeth Mr. Owen i adnabod holl 
deuluoedd yr eglwys, a phob aelod o'r eglwys yn 
bersonol. Yr oedd hyn yn beth i ryfeddu ato yn fawr 
ag ystyried mor symudol ydyw aelodaeth eglwys Gym- 
reig mewn tref Seisnig fel Lerpwl. Rhagorai yn 
hyn ar lawer ohonom ni oedd wedi treulio blynyddau 
lawer yn y lie. Llwyddai efe i fyned i mewn i gysegr 
sancteiddiolaf calonnau ei bobl, fel yr oedd pawb wedi 
ymserchu ynddo yn fawr. Ni byddai yn ymweled yn 
fynych a thai neb o'r aelodau, ond pan y gwnai hynny, 
gwnai yn wastad i bwrpas. Yr oedd ei arweiniad o 
gyfarfodydd wythnosol yr eglwys yn wastad yn ddoeth 
ac yn dyner, ac yr oedd ganddo ddawn ryfeddol i 
dynnu allan yr aelodau i gymeryd rhan yn gyhoeddus. 
Llwyddodd lawer tro i gael gan ami un i wneud hynny 
am y tro cyntaf, a rhoddai galondid iddynt i barhau 
trwy ddweyd rhyw air caredig am eu cyflawniadau. 
Medrai roddi gwedd lewyrchus ar gyflawniadau digon 
gwael, a'i hoff ymadrodd ydoedd " da iawn." Ond yn 
y pulpud y caem Mr. Owen ar ei oreu, yno yr ydoedd 
fel brenin ar ei orsedd. Tynnai gynulleidfa fawr i'w 
wrando bob Saboth, a byddai ganddo yntau yn wastad 
genadwri gyfaddas ar ei chyfer. Nid oedd tine 
amheuaeth i'w glywed ganddo ef un amser ynglyn a 
gwirioneddau mawrion yr Efengyl. Amcanai bob 
amser gyrraedd calonnau ei wrandawyr,a llwyddai bron 
yn ddieithriad i wneud hynny. Mor wresog y siaradai 



106 Cofiant 0. R. Owen. 

ac mor fynych y byddai ei bregeth megis wedi ei 
heneinio a'i ddagrau ef ei hun. Yn sicr, ni bu ei 
weinidogaeth mewn un modd yn fethiant yn ein plith. 
Er na ddychwelwyd llawer o'r byd trwy ei bregethu 
pan yn ein plith, eto cafodd llawer eu diddanu a'r di- 
ddanwch sydd yng Nghrist, a symbylwyd llawer yn 
ein plith i fwy o weithgarwch gyda'r achos. Cefais 
lawer mwy o gymdeithas bersonol Mr. Owen yn ystod 
ei gystudd nag a gefais erioed cyn hynny, am fy mod 
yn ymweled yn fynych ag ef , ac yr oedd yn ddioddef- 
gar mewn cystudd, ac yn siriol trwy y cyfari. Yr 
oeddwn gydag ef y prynhawn olaf y bu byw, ac o 
fewn ychydig oriau i'w farwolaeth, er mai ychydig a 
feddyliwn ar y pryd na chawn weled ei wyneb ef mwy, 
ond felly y bu. Y mae fy hiraeth yn fawr iawn ar ei 
ol. Yn ei farwolaeth, collasom fel eglwys un o'r 
gweinidogion goreu ; yr oedd yn llond pob cylch yn 
yr eglwys, ac yr oedd rhyw urddas sanctaidd yn 
nodweddu ei holl gyflawniadau. Yr ydym yn gogon- 
eddu Duw ynddo ef, ac yn diolch i'r Arglwydd am ei 
roddi i ni, ac am fendithio ei lafur mor fawr yn ein 
plith. 

Yn y llythyr canlynol o eiddo ein cyfaill Dr. Owen 
Evans, ceir golwg fwy cyffredinol ar fywyd ein 
brawd, ac yr ydym yn llawen iawn o allu ei roddi 

yn 11 awn : 

" Sun Lea," Gl Serpentine Road, Liscard, 

Ebrill \2fed, 1909. 

Fy Anwyl Mr. Roberts, 

Mae yn dda gennyf eich bod wedi ymgymeryd a'r 
gwaith o ysgrifennu Cofiant i'n hanwyl frawd a'n 
cyfaill hoff, y diweddar Barch. O. R. Owen, Yr oedd 
dyn mor dda, a phregethwr mor adnabyddus a 
phoblogaidd, yn gwir haeddu Cofiant ; ac yr ydych 



Symud i LerpwL 107 

chwithau yn meddu- pob cymhwysder i ddarparu 
cofiant teilwng iddo ; ac y mae yn bleser gennyf 
finnau gydsynio a'ch cais trwy ysgrifermu ychydig 
eiriau am dano, fel un oedd yn ei adnabod ar adeg ei 
ordeiniad, ac un a fu yn aelod o'r eglwys am rai 
blynyddau yn Park Road. 

Y man cyntaf y cyfarfyddais i a Mr. Owen oedd 
yn y Dderwenlas, gerllaw Machynlleth, mewn cyfarfod 
pregethu yn y flwyddyn 1873, ymhen ychydig fisoedd 
wedi iddo gael ei ordeinio. Yr oedd ef a minnau yn 
cyd-bregethu yno yn yr un oedfa ; a buom ein dau yn 
cyd-bregethu yn yr un oedfaon mewn gwahanol 
fannau laweroedd o weithiau ar ol hynny. Hoffais ef 
yn fawr y tro hwnnw. Er nad ydoedd ar y pryd ond 
ychydig uwchlaw ugain mlwydd oed, fe bregethodd 
yn rhagorol ar y geiriau, " Bendigedig yw y gwr a 
ymddiriedo yn yr Arglwydd, ac y byddo yr Arglwydd 
yn hyder iddo. Canys efe a fydd fel pren wedi ei 
blannu wrth y dyfroedd, ac a estyn ei wraidd wrth yr 
afon, ac ni wyr oddi wrth ddyfod gwres, ei ddeilen 
fydd ir, ac ar flwyddyn sychder ni ofala, ac ni phaid a 
frrwytho." — Jeremiah xvii. 7, 8. Cefais gyfleusterau 
i'w glywed amryw weithiau yma a thraw, mewn 
cyf arf odydd yn ystod y tair neu y pedair blynedd dilyn- 
ol, a phregethai yn dderbyniol iawn ymhob man. 
Teimlwn ei f od yn bregethwr ieuanc nodedig o addawol 
am fod ynddo gyfuniad mor helaeth a hapus o'r 
elfennau angenrheidiol i wneud pregethwr poblogaidd 
a gwir ddefnyddiol. Yn y flwyddyn 1879, yr oedd 
Cymanfa Maldwyn i gael ei chynnal yn Llanbrynmair, 
lie yr oeddwn yn weinidog ar y pryd ; a phan oeddym 
yn dewis pregethwyr at y Gymanfa, crybwyllais ei 
enw fel dawn newydd yn y parthau hynny, ac fel gwr 
ieuanc oedd, yn ol fy marn i, yn meddu cymwysderau 
neilltuol i bregethu mewn cymanfa yn yr awyr agored. 
Gwahoddwyd ef yn galonnog i'r Gymanfa, a phre- 
gethodd yn y capel yr ail ddydd, am saith o'r gloch y 



108 Cofiant 0. R. Owen. 

boreu, oddiar y geiriau, " O'i wir ewyllys yr enillodd 
efe nyni trwy air y gwirionedd, fel y byddem ryw 
flaenffrwyth o'i greaduriaid ef." — Iago i. 18 ; a 
tharchefn ar y maes am ddau o'r gloch, ar y geiriau, 
" Dedwydd yw y rhai y maddeuwyd eu hanwireddau, 
a'r rhai y cuddiwyd eu pechodau ; dedwydd yw y 
gwr nid yw yr Arglwydd yn cyfrif pechod iddo." — 
Rhuf. iv. 7, 8. Pregethodd yn y ddwy oedfa yn hynod 
o gymeradwy. Honno oedd y Gymanfa gyntaf iddo 
yn y Gogledd. Ond ni bu nemawr neb yn amlach nag 
ef yng Nghymanfoaedd y Gogledd o hynny allan hyd 
derfyn ei yrfa, na nemawr neb, ychwaith, oedd yn fwy 
cymeradwy a phoblogaidd nag ef gyda'r cynulleid- 
faoedd yn gyffredinol. Yr oedd ambell un arall yn 
ddiau yn rhagori arno fel pregethwr mewn rhyw beth- 
au. Ond yr oedd ynddo ef y fath gyd-gyfarfyddiad, 
a'r fath gyfoeth o adnoddau a doniau pregethwrol, ag 
a'i gwnelent yn ffafryn gan bob dosbarth o wrandawyr. 
Yr oedd yn ddigon coeth ei chwaeth i'r rhai mwyaf 
deallus a diwylliedig, ac ar yr un pryd yn ddigon syml 
a dealladwy i'r rhai mwyaf cyfrredin eu hamgynredion. 
Yr oedd ei bersonoliaeth hardd ac enillgar— ei athraw- 
iaeth iachus ac efengylaidd, ei ysbryd crefyddol, ei 
deimlad tyner a'i draddodiad gwresog, a'i lais melod- 
aidd a swynol, yn peri ei fod " fel can cariad un hyfryd- 
lais, yn canu yn dda." Nid Boanerges — " mab y 
daran " — oedd efe ; ond yn hytrach, Barnabas — 
" mab diddanwch " a gwr " ymadroddus, cadarn yn 
yr Ysgrythyrau," fel Apolos. 

Ond ni raid i mi gynnyg elfennu ei gymeriad fel 
pregethwr, gan y gwneir hynny yn llawer mwy medrus 
gennych chwi ac ereill. Mwy priodol, gan hynny, yw 
i mi gyf yngu f y hunan i ddweyd ychydig eiriau am dano 
ymhellach fel gweinidog Park Road. Bum am 
bedair blynedd o dan ei weinidogaeth, fel aelod a 
diacon yn yr eglwys honno, a bu ei gysylltiad ef a 
minnau a'n gilydd yn ystod y tymor hwnnw yn un 



Symud i Lerpwl. 109 

hapus a dedwydd iawn i'm teimlad i, ac felly i'w 
deimlad yntau hefyd hyd yr wyf yn gwybod. Ni bu 
y rhithyn lleiaf o gam-ddealltwriaeth nac oerfel- 
garwch rhyngom ar unrhyw achlysur. A phan oeddwn 
yn symud oddiyno yma i Liscard, rhoddodd Fountain 
Pen prydferth a rhagorol iawn yn anrheg i mi. Yr 
wyf yn crybwyll hyn yn unig i ddangos ein bod ar y 
telerau goreu a'n gilydd. " Brawd anwyl, a gweinidog 
ffyddlawn yn yr Arglwydd " oedd efe. A thrwy ei 
sirioldeb, ei serchowgrwydd, a'i garedigrwydd fel dyn. 
a'i ddoniau eithriadol fel pregethwr, enillodd iddo ei 
hun le dwfn a chynnes iawn yn serchiadau yr eglwys 
yn gyftredinol. Yr oedd yn hynod o ffyddlon yn ei 
ymweliadau bugeiliol — yn enwedig pan y byddai 
cystudd, neu ryw amgylchiadau neilltuol, yn galw am 
hynny; a bu ei anwyl briod, Mrs. Owen, yn gynhorthwy 
gwerthfawr iddo yn hyn, yn gystal ag mewn cysyllt- 
iadau ereill. Yr oedd yn hynod o ofalus hefyd am 
" borthi yr wyn," yn gystal a " bugeilio y defaid." 
Ac yr oedd hynny yn ffordd effeithiol iawn, nid yn 
unig i beri i'r plant ei fawr hoffi, ond hefyd i ennill 
parch a serch y rhieni ; oblegid gwir a ddywedodd 
rhyw fam yn Ysgotland, wrth ei mab ar ddydd ei 
ordeiniad : " Cofia di, machgen i," meddai, " y 
byddi di pan yn rhoddi dy law ar ben plentyn, yn gosod 
dy law yr un pryd ar galon ei fam." 

Ond wedi'r cwbl, ei ddoniau disglaer ac ardderchog 
fel pregethwr oedd prif ragoriaeth Mr. Owen. Gallesid 
cael ereill a ragorent arno fel meddyliwr, fel hyffordd- 
wr, ac fel trefnwr, ond yr oedd yn dywysog yn y 
pulpud ; a mawr fwynheid ei weinidogaeth efengyl- 
aidd gartref ac oddicartref. Cafodd yn ei oes lawer 
o oedfaon nad ant byth yn anghof gan y rhai a'u 
gwrandawsant. A chwith iawn yw meddwl na chawn 
ni, ymhlith yr hai y bu efe yn tramwy am bymtheng 
mlynedd ar hugain, gan bregethu teyrnas Dduw mor 
gymeradwy ac effeithiol, byth weled ei wyneb siriol, 



110 Cofiant 0. R. Owen, 

na chlywed ei lais swynol a'i ddoniau melusber 
mwyach ! 

" Ar y wefus fu'n diferu 

Geiriau fel y diliau mel, 
Mae hyawdledd wedi fferu, 
Clai sydd arni, mae dan sel." 

" Mor rhydlyd mae'r hyawdledd, 
Daniai y byd yn y bedd ! " 

Cyfoded yr Arglwydd eto, ymysg ein cenedl, lawer 
o bregethwyr cyffelyb o ran ysbryd a doniau i'n hanwyl 
frawd ymadawedig, a alwyd i noswylio yn lied gynnar, 
ac i dderbyn a mwynhau gwobr y gwas da a ffyddlon. 

Ydwyf, anwyl Mr. Roberts, 

Yr eiddoch yn serchog, 

OWEN EVANS. 

Gwelir yn amlwg oddiwrth y tystiolaethau uchod 
oddiwrth rai a gawsant y cyfleustra goreu i wybod, 
fod i Mr. Owen le anwyl a chynnes iawn yn serch 
ei eglwys yn Park Road. Yr oedd felly hefyd yn 
syniad holl eglwysi y cylch. Y mae yn hen arfer- 
iad yn eglwysi yr Anibynwyr Cymreig yn Lerpwl a 
Birkenhead, i newid pulpudau gan y gweinidogion 
yn rheolaidd bob boreu Saboth. Daeth yr arfer- 
iad dda hon i fod yn foreu yn hanes yr eglwysi, 
ond hyd yn gymharol ddiweddar, nid oedd ond 
yr eglwysi hynaf i fewn yn y trefniant ; erbyn hyn, 
y maint oil i fewn, fel y mae gweinidog pob un o'r 
eglwysi mewn ystyr yn weinidog i'r oil, ac yn 
pregethu i'r oil yn rheolaidd yn ei dro. Byddai 
yr ymweliadau hyn o eiddo Mr. Owen a'r holl 



Symud i Lerpwl. Ill 

eglwysi yn cael eu gwerthfawrogi gan bawb. Y 
mae yn perthyn i'r eglwysi yn y cylch hefyd 
amrywiol sefydliadau, megis y Gymanfa flynyddol, 
y Gymanfa Garni, Undeb Ysgolion Sabothol, 
Undeb y Band of Hope, heblaw cyfarfodydd 
tri-misol perthynol i Gyfundeb Lerpwl a Man- 
chester. Cymerai Mr. Owen y dyddordeb mwyaf 
ymarferol yn yr holl sefydliadau hyn, a dilynai 
y gwahanol bwyllgorau perthynol iddynt gyda 
y ffyddlondeb mwyaf ; ac nid oedd unrhyw 
wasanaeth perthynol iddynt na roddai efe ei 
ysgwydd wrtho mor barod a neb. Ymdaflai 
drachefn yr un mor selog i bob gwaith sydd yn 
gyffredin gennym fel enwadau yn y cylch. Yr 
oedd yn aelod o gyngor yr Eglwysi Rhyddion yn 
y cylch, ac yn ffyddlon yn ei holl gynulliadau. 
Yr oedd i'r Undeb Dirwestol, ac Undeb yr Ym- 
drechwyr Ieuainc, ynddo ef hefyd y cefnogydd 
mwyaf aiddgar. Cymerai ddyddordeb neilltuol 
yng Nghyfarfod Undeb y Gweinidogion Gymreig 
yn y cylch. Os o gwbl yn bosibl, ni byddai byth 
yn absennol o'r cyfarfodydd, a phan y cymerai ran 
yn yr ymddiddanion, gwnai hynny yn wastad 
mewn ysbryd oedd yn peri ei fod yn anwyl iawn 
gan yr holl frawdoliaeth. Os mai mater diwin- 
yddol fyddai gerbron, ceid ef yn wastad yn sefyll 
ar yr ochr gadarnhaol i'r athrawiaeth. Nid ydym 
yn sicr na byddai newydd-deb syniadau rhai o'r 



112 Coflant 0. R. Owen. 

brodyr ar gwestiynau diwinyddol yn peri iddo ef 
arswydo weithiau, oblegid perthyn i'r hen ysgol yn 
sicr yr oedd ef yn ei ddiwinyddiaeth. Ond pan 
y mynegai ei safle ar faterion o'r fath, gwnai hynny 
yn wastad mewn ysbryd rhydd a charuaidd. Yr 
oedd hefyd yn aelod o Undeb y Gweinidogion 
Anibynol Seisnig yn y ddinas a'r cylch, a myn- 
ychai y cyfarfodydd hynny hefyd gyda ffyddlondeb 
nodedig. Yn wir, un o'r pethau olaf a wnaeth 
yn gyhoeddus ydoedd darllen papur o flaen yr 
Undeb hwnnw ar y pwnc " The Ministry of 
Reconciliation" a chafodd dderbyniad nodedig 
o siriol gan y frawdoliaeth. Yr ydoedd i lawr ar 
Raglen Undeb y Gweinidogion Cymreig i ddarllen 
papur ar yr un pwnc, ond methodd a chario y 
bwriad hwnnw allan oherwydd yr afiechyd yd- 
oedd bellach wedi ei gaethiwo i'w dy. Fel, er nad 
oes unrhyw ffeithiau neilltuol ac allan o'r cwrs 
cyffredin i'w cofnodi am fywyd ein hanwyl frawd 
yn ystod tymor ei weinidogaeth yn Lerpwl, eto 
y mae yn wirionedd syml iddo ef gyflawni holl 
ofynnion ei swydd fel gweinidog gyda ffyddlondeb 
a mesur helaeth o effeithiolrwydd, a bydd yr at- 
gofion o'i weinidogaeth yn felus byth gan y rhai a'i 
mwynhaodd. Ofnai llawer, pan y symudodd o 
Landwr i Lerpwl, y buasai yn anodd iddo byth 
ymgartrefu, a dod i deimlo yn ddedwydd mewn 
cylch ac amgylchiadau mor wahanol i'r rhai yr 



Symud i Lerpwl. 113 

oedd wedi byw ei oes ynddynt hyd hynny, ond nid 
oedd dim sail i'r ofnau hynny. Daeth yn fuan i 
deimlo yn hollol gartrefol, a gwyddom, ar ei 
lystiolaeth ef ei him, yr hon a glywsom lawer 
gwaith, ei fod yn mwynhau ei hunan yn llawn yn ei 
gylch a'i amgylchiadau newyddion. 

Wedi ei symudiad i Lerpwl, fel cynt, parhaodd 
Mr. Owen i bregethu llawer yn y De a'r Gogledd 
yn y cymanfaoedd a'r cyfarfodydd blynyddol, ac 
yr ydoedd cymaint o eneiniad ar ei bregethu yn 
y cyfnod hwn ag mewn unrhyw gyfnod yn ei 
fywyd. Yr un flwyddyn ag y daeth i Lerpwl, 
y torrodd y Diwygiad allan trwy Gymru, a bu 
galw mawr arno ef i bregethu mewn cyfarfodydd 
neilltuol ynglyn a'r Diwygiad hwnnw. Cafodd 
amseroedd hyfryd mewn llawer man yr adeg honno, 
er nas gellir dweyd iddo ef gael ei gario ymaith 
yn gymaint a llawer o'i frodyr gan y cynyrfiadau 
rhyfedd a ddilynent y Diwygiad. Nid oedd 
ganddo ddim cydymdeimlad a llawer o'r pethau y 
rhoddid bri mawr arnynt gan rai, yr oedd efe wedi 
arfer bod yn " wresog yn yr Ysbryd " ar hyd y 
blynyddau, fel nad oedd newydd-deb y brwd- 
frydedd mor newydd iddo ef ag i lawer. Ac eto, 
ni fwynhaodd neb yr " Awel " yn fwy nag ef. A 
chyda Haw, un o'r nodweddion ardderchog yng 
nghymeriad ein cyfaill ydoedd yr hyfrydwch a 
gaffai yng ngwasanaeth Ty yr Arglwydd. Nid yn 



114 Cofiant 0. R. Owen. 

unig caffai hwyl a mwynhad wrth bregethu yr 
Efengyl, ond cai fesur helaeth o'r un hwyl a mwyn- 
had wrth wrando yr Efengyl yn cael ei phregethu 
gan ereill. Nid bob amser y mae pregethwr da yn 
wrandawr da. Yn wir, dywedir fod rhai pregeth- 
wyr da iawn yn wrandawyr rhyfeddol o sal. Ac 
y mae ami i un ond odid wedi gwneud mwy o 
niwed wrth ei ffordd sarug, anfoddog o wrando, 
nag a wnaeth yn ei oes o dda wrth geisio pregethu 
ei hunan. Ond yr ydoedd Mr. Owen o fewn cylch 
ei adnabyddiaeth lawn mor enwog fel gwrandawr 
da ag ydoedd fel pregethwr da. Dysgodd ddweyd 
" Amen/' fel y gwelsom, pan yn blentyn pum 
mlwydd oed yn Hawen, ac ni chollodd y ddawn 
honno wedi dyfod i oedran gwr, er gwaethaf y 
slap honno a gafodd gan yr hen gymydog yn ei 
ardal enedigol. Ac nid rhyw fath o Amen fyddai 
ei eiddo ef, ond un a min argyhoeddiadol a bias 
profiad personol yn gryf ami, oblegid yr " oedd 
efe yn wr da, ac yn ofni Duw yn fwy na llawer." 



1 ' '•>' 
[ 


iff 

Ml;.; .4 



PENNOD IX. 



Ibeulwen a Gbwmwl- 

Y mae yn hen ddywediad os ydys am adnabod dyn 
yn iawn, fod yn rhaid ei adnabod ar ei aelwyd 
ac yn ei gartref, oblegid yno y mae yn fwyaf true 
iddo ei him. Geir ami i gymeriad y mae ei fywyd 
yn y cyhoedd yn wahanol iawn i'r hyn ydyw yn ei 
gartref. Yn y cyhoedd ymddengys yn wastad 
megis yn ei ddillad goreu, yn ofalus odiaeth am ei 
holl gyflawniadau oblegid ei ymwybyddiaeth fod 
llygaid craff y cyhoedd yn sylwi arno, ac yn mesur 
a phwyso ei holl weithredoedd. Ond ar ei aelwyd 
y mae yn fwy rhydd, ac yn fynych yn rhoddi 
ffrwyn ar ei nwydau a'i dymherau nes ei fod gar- 
tref, i'w wraig a'i blant, a'r gweision a'r morwynion, 
i'r ymwelydd achlysurol, yn gymeriad hollol 
wahanol i'r hyn ydyw ger bron y byd. Pan y 
gofynnid barn yr hen weinidog hybarch William 
Griffith, Gaergybi, am gymeriad o'r fath, ei atebiad 
yn fynych fyddai, " fum i erioed yn byw gydag ef." 
Ac o'r ochr arall, y mae gan y cartref y byddo dyn 
yn byw ynddo ddylanwad mawr er da neu 'er 
drwg ar fywyd cyhoeddus y cyfryw. Gwelir 
cysgod y cartref ar ei holl gyflawniadau. Y mae 
hynny yn wir arbennig am bregethwr a gweinidog. 



116 Cofiant O. R. Owen. 

Druan o'r pregethwr hwnnw y mae ei wraig yn 
anynad, a'i aelwyd yn oer a digysur, y mae ei 
holl waith oblegid hynny yn gorfod dioddef ; 
ond gwyn fyd y dyn sydd a'i gartref yn gysurus, 
a'i aelwyd yn orseddfa cariad a chydymdeimlad, 
caiff ei holl lafur cyhoeddus fanteisio ar hynny. Y 
mae gwragedd pregethwyr Gymru fel dosbarth yn 
gyfryw ag y mae ein heglwysi am cynulleidfaoedd 
dan ddyled fawr iddynt ; ond dyled, y mae lie i ofni, 
nad ydynt agos mor fyw i'w gwerth a'i phwys- 
igrwydd ag y dylent fod. Fel y gwelsom, aeth ein 
cyfaill Mr. 0. R. Owen i'r ystad briodasol yn nod- 
edig o ieuanc, ac er nad ydoedd ef a'ibriodpanyn 
dechreu ffurfio cartref iddynt eu hunain yn y 
Villa, ond megis plant, eto gwnaethant iddynt eu 
hunain gartref na bu ei ddedwyddach erioed. 
Daeth yn fuan yn adnabyddus trwy yr holl wlad 
fel " cartref fforddolion " — y man y gallai pob 
ymwelydd deimlo yn hyderus wrth apelio yno am 
help a chroesaw. Gadwodd awyrgylch y cartref 
yn grefyddol heb fod yn fursennol, dysgwyd y plant 
i feddu parch at bethau cysegredig, a thyfasant i 
fyny mewn rhinwedd a moes. Bendithiwyd yr 
aelwyd honno ag wyth o blant, tri o fechgyn a 
phump o ferched. Am y deunaw mlynedd cyntaf 
o'u bywyd priodasol, mwynhaodd y teulu hwn yr 
heulwen yn ei holl gysur a'i dedwyddwch. Mwyn- 
hai y tad a'r fam iechyd llawn, gwenai llwyddiant 



Heulwen a Chwmwl. 117 

ar eu namgylchiadau yn dymhorol ac ysbrydol. 
Gofalai y fam am y cartref yn ei bethau tymhorol 
gyda medr, ac yn ei ffordd, pan gartref, cymerai 
ein hanwyl frawd ddyddordeb nid bychan yn am- 
gylchiadau y fferm. Tyfai y plant i fyny yn gryf 
ac iach. Ond yn gynnar yn y flwyddyn 1887, 
daeth y lion a'r prudd yn gymdeithion i aelwyd y 
Villa. Yr ail ddydd ym Mehefin, ganwyd mab i*r 
teulu, a galwyd ef yn Albert Owen, ond prin fis 
yn unig fu arhosiad yr angel bychan hwnnw ar yr 
aelwyd honno. Gymerwyd ef ymaith i'r Cartref 
sydd fry, a dyna ymweliad cyntaf angau ag aelwyd 
ein hanwyl frawd. Dyma'r adeg y daeth ein cyfaill 
yn berchen bedd am y tro cyntaf yn hen fynwent 
Glandwr, ac yn y bedd newydd hwn y gosodwyd 
gweddillion Albert bach i orwedd prynhawn dydd 
Mercher, Gorffennaf 15ed y flwyddyn hormo. Bu 
cysgod y cwmwl hwnnw ar yr aelwyd fyth. Ond 
daeth hindda drachefn — daeth i'r teulu ddau aelod 
arall, merch a bachgen ar ol yr amgylchiad hwnnw, 
ac am y deng mlynedd nesaf daeth heulwen eto i 
lanw yr awyrgylch. Ond cyn diwedd y flwyddyn 
1896 yr oedd y cymylau eto wedi dyfod i guddio 
yr awyr ; yr oedd yr ail ferch, Catherine Jane, 
erbyn hyn yn tynnu at ugain oed, ac yn eneth 
nodedig o hawddgar, ac yn wir grefyddol, ac yn 
gysur mawr i'w thad a'i mam : ond pan oddi 
cartref mewn masnachdy yng Nghaerfyrddin, 



118 Cofiant 0. R. Owen. 

cymerwyd hi yn wael, a daeth adref mewn gwendid 
a llesgedd mawr, ac wedi dioddef cystudd caled, 
Ionawr 14eg, 1897, ehedodd ei hysbryd ymaith. 
Gladdwyd ei gweddillion yn yr un bedd a'i brawd 
bach y dydd Llun dilynol, ynghanol arwyddion 
o barch a chydymdeimlad tyrfa fawr a ddaethai 
ynghyd. Gyn bron fod y bedd wedi ei gau ar 
weddillion Catherine Jane, dechreuodd ei chwaer 
hynaf, Margretta Mary, ddangos arwyddion fod y 
nerth yn pallu, a dydd Gwener, Mawrth 12 fed, 
ehedodd ei hysbryd prydferth hithau ar ol ei 
chwaer i'r cartref tragwyddol. Mawrth yr 17eg, 
cafodd hithau hefyd le i orwedd yn yr un bedd 
a'i chwaer a'i brawd bach. Y hi oedd cyntaf- 
anedig y teulu, ac yr oedd wedi tyfu i fod yn ferch 
ieuanc nodedig o grefyddol a hawddgar. Dang- 
hosodd yr eglwysi yng Nglandwr a Chefnypant bob 
cydymdeimlad a'u gweinidog a'i deulu yn eu 
profedigaeth chwerw, ac feily yn wir y gwnaeth yr 
holl wlad oddi amgylch, ond teimlodd ein hanwyl 
frawd, yn ogystal a'i briod hoff, fod archoll ddofn 
wedi ei gwneud yn ei galon gan y profedigaethau 
hyn. Ar y Feddfaen yn Glandwr, gosododd y 
ddwy linell ganlynol oeddynt yn ddiau yn fyneg- 
iant cywir o'i brofiad : — 

" Cledd a min. claddu merch ; 
Cledd deufin, claddu dwy ferch." 



Heulwen a Chwmwl. 119 

Bu y profiad hwn yn amlwg ar bregethau ein 
hanwyl frawd am amser maith, ond ymgysurai yn 
ei waith, a derbyniai y cymorth sydd yn wastad 
i'w gael mewn ymgysegriad i wasanaeth yr Ar- 
glwydd. Bu'r llu mawr o lythyrau cydymdeim- 
lad o bob rhan o'r wlad o wir help iddo, ac mewn 
atebiad i un o'r cyfryw a dderbyniodd oddiwrth 
y foneddiges garedig Mrs. David Rees, Capel 
Mawr, Mon, yr ysgrifennodd y llinellau canlynol, 
y rhai a anfonwyd i ni gan Mrs. Rees : — 



Arglwydd Iesu, 'm Ceidwad anwy], 

Bydd di gerllaw ; 
Gad im' weld dy fod yn ymyl, 

Neu deimlo'th law. 
I'r dyfodol mi anturiaf, 
Dan y gwaethaf ymddiriedaf, 
A'th orchmynion byth a gadwaf, 

Os caf dy law. 

Yn y t'wllwch ni wnaf ofni 

Os caf dy law, 
Trwyddo'n ddiogel fe'm harweinir 

Os caf dy law ; 
Gelli'm cynnal yn dy lwybrau, 
Er mor gryf yw'm temtasiynau, 
Bydd fy nghalon yn dy ddeddfau 

Os caf dy law. 

Dy ewyllys di a wneler, 

Os caf dy law ; 
Byddaf farw mewn gwir hyder 

Os caf dy law ; 



120 Cofiant 0. R. Owen. 

Caf fy nwyn i mewn i'r Nefoedd, 
Uwchlaw cyrraedd pob tymhestloedd, 
I dy weled yn oes oesoedd, 
A theimlo'th law. 

Y mae gweddill y plant yn fyw, ac yn gwneud 
yn dda yn eu gwahanol gylchoedd. Yr henaf, 
Lizzie, wedi priodi yr wythnos hon (Ebrill 7, 1909) 
a Mr. William Owen Farrell, gwr ieuanc o Amlwch 
ond wedi byw y rhan f wyaf o'i oes yn Lerpwl, ac yn 
aelod yn Park Road. Y maent yn awr yn byw ym 
Manchester, ac wedi ymaelodi yn yr eglwys yn 
Chorlton Road. Y ddwy ferch Caroline ac Emily 
gartref gyda'u mam. Y mab hynaf, Mr. Elwyn 
Owen, yn llanw safle bwysig yn un o fasnachdai 
Lerpwl, ac yn byw gartref gyda'i fam, ac ymhob 
modd yn harddu y ffydd a bregethwyd gan ei 
dad. Y bachgen ieuengaf, Thomas John, wedi 
dechreu pregethu yn bymtheg oed, ac yn awr yn 
yr Ysgol yn Gaerfyrddin yn paratoi ar gyfer y 
Coleg, a phob arwyddion y daw yn bregethwr 
teilwng o'i anwyl dad ymhob modd. 






PENNOD X. 



U? preaetbwr pobloaai&fc. 

Yr ydys eisoes wedi gweled fod i'r Parch. 0. R. 
Owen safle uchel ac anrhydeddus fel gweinidog yn 
ei gylch cartrefol yng Nglandwr a Lerpwl. Ond yn 
y cylch hwnnw ei brif ragoriaeth ydoedd pregethu. 
Gellir dod o hyd i lawer o frodyr da yn llafurio 
mewn ardaloedd gwledig neu mewn tref fel yntau. 
oedd yn rhagori arno mewn llawer o gyfeir- 
iadau, rhai ohonynt yn fwy diwyd a medrus fel 
meddylwyr a darllenwyr. Er nad ydoedd o gwbl 
yn gyffredin o ran ei ysgolheigdod, eto nis gellid 
ei gyfrif yn orweithgar fel myfyriwr a darllenwr 
yn ei lyfrgell. Nid oedd ganddo flas lawer ar ddar- 
llen cyfrolan mawrion ar Ddiwinyddiaeth, a gall- 
asai yn ddiau fod wedi gwneud llawer mwy nag 
a wnaeth mewn cydnabyddu a llenyddiaeth 
ddiwinyddol ac athronyddol ei oes. Ceid yn 
ddiau lawer a ragorent arno fel arweinyddion 
gwladol a chymdeithasol. Yr oedd yn ffyddlon i 
gynulliadau ei enwad ymhell ac yn agos. Pan 
ym Mhenfro, dilynai y cyfarfodydd chwarterol 
yn ei sir mor ffyddlon a neb, ond ychydig iawn 
o ran a gymerai efe yn y gweithrediadau. Ni 
ddilynodd neb gyfarfodydd Undeb yr Anibynwyr 



122 Cofiant 0. R. Owen. 

Gymreig yn y De a'r Gogledd yn fwy cyson nag 
efe, ond yn y rhai hynny drachefn ni chymerai 
unrhyw ran amlwg yn y gweithrediadau. Yr oedd 
yn bresennol yn y cyfarfod cyntaf o eiddo yr 
Undeb, yr hwn a gynhaliwyd yn nhref Caer- 
fyrddin pan yr ydoedd efe yn fyfyriwr yn y coleg. 
Gawn ef hefyd yn y cyfarfodydd yng Nghaernarfon 
y flwyddyn ddilynol — ychydig fisoedd wedi ei 
urddiad yng Nglandwr. Yn wir, y mae yn amheus 
gennym a gollodd ef fwy na rhyw ddau neu dri 
o'r cyfarfodydd o'r cychwyn hyd y cyfarfod olaf 
iddo fod ynddo yn Rhosllanerchrugog ychydig 
fisoedd cyn ei farwolaeth. Ond anaml y cymerai 
efe ei le yng ngwaith y pwyllgorau, ac ychydig 
ydoedd ei ddyddordeb mewn pethau o'r fath. Yn 
ofer y troir dalennau cylchgronau yr enwad am 
gynhyrchion llenyddol o'i eiddo, oblegid nid ys- 
grifennodd ond rhyw ddwy neu dair o ysgrifau i'r 
Wasg heblaw newyddion hwnt ac yma a ysgrif- 
ennodd i'r Tyst a'r Dydd rai blynyddau yn ol dan 
yr enw " Llythyrau O.R.O." Cawn mewn penod- 
au dilynol alw sylw at ei gymeriad fel Darlithydd 
ac Emynydd, digon i ni yn awr ydyw dweyd mai 
fel Pregethwr poblogaidd y cofir ef yn hir yn hanes 
y Pulpud Gymreig. Mewn ystyr, gellir yn briodol 
ddisgrifio Mr. 0. R. Owen gyda'r frawddeg honno : 
" A man of one idea," — a phregethu ydoedd yr 
idea honno. Pregethwr a phregethu ydoedd 



Y Pregethwr Poblogaidd. 123 

popeth ganddo pan yn blentyn, er mwyn dyfod yn 
bregethwr y gadawodd yr aradr a'r ffarm pan yn 
bedair-ar-ddeg oed, pregethu ydoedd ei hoff 
waith pan yn yr ysgol a'r coleg, ac fel pregethwr yn 
swyno y miloedd a'i hyawdledd melus,y treuliodd 
ei oes. Daeth yn boblogaidd, fel y gwelsom, ar 
unwaith ; yn wir, nid oedd wedi bod yn y coleg 
ond ychydig fisoedd nad oedd y son am dano fel 
pregethwr wedi cyrraedd hyd ymhell yn y siroedd 
cylchynol, a'r galw am dano yn barhaus. Gyn 
terfyn ei dymor yn y Coleg yr oedd wedi cael 
cynnyg mwy nag un alwad ; yn wir, fel y gwelsom, 
cafodd ddwy alwad yn fTurfiol i'w law y ddau 
ddiwrnod agosaf i'w gilydd. Wedi ei sefydliad 
yng Nglandwr, daeth yn uniongyrchol i gael ei alw i 
gyfarfodydd pregethu. Y cyntaf o'r cyfryw iddo 
fod ynddo o'r tuallan i gylch ei sir ei hun, hyd y 
gallwn weled, ydoedd cyfarfod sefydlu y Parch. 
J. T. Evans, yn Heol Awst, Caerfyrddin, yn gynnar 
yn y flwyddyn gyntaf ar ol ei urddiad. Pregethodd 
y noson gyntaf o flaen y Parch. Aeron Jones, y 
pryd hwnnw o Gastellnewydd Emlyn. Cafodd 
oedfa nodedig yn y cyfarfod hwnnw. Y mis Mai 
dilynol, cynhelid y Gymanfa dair sir yn Aber- 
aeron, ac yn ol trefniant yr hen weinidog parchus, 
y Parch. William Evans, rhoddwyd ef i ddechreu 
yr oedfa ddeg ar y maes trwy ddarllen a gweddio ; 
a gwnaeth hynny gyda phriodoldeb neilltuol ; yn 



124 Cofiant 0. R. Owen. 

wir, y mae son am y gwasanaeth dechreuol hwnnw 
yn aros yn y wlad honno hyd heddyw. Ac arferai 
yntau edrych yn ol at yr amgylchiad fel ei ym- 
ddanghosiad cyntaf ym mhulpud y Gymanfa, safle 
y parhaodd i'w llenwi gyda medr a llwyddiant 
mawr o hynny hyd derfyn ei oes. Y mae wedi bod 
i mi yn orchwyl dyddorol i edrych dros ei ddydd- 
iaduron am flynyddau cyntaf ei weinidogaeth, 
ac i sylwi fel yr oedd yn parhaus fyned rhagddo 
yn ei boblogrwydd fel pregethwr, yn ol fel y gellir 
barnu hynny wrth ei ymrwymiadau mewn cyf- 
arfodydd neilltuol. Y gymanfa leol gyntaf iddo 
gael ei alw iddi ydoedd yr eiddo Merthyr Tydfil 
a'r cylch yn 1875, a phregethodd yno fel y canlyn : 
Nos Sadwrn yn Heolgerrig, bore Saboth yn Aber- 
canaid, prynhawn yn Soar, yr hwyr yn Bethesda, 
a nos Lun yn Nhroedyrhiw. Yn Ionawr 1876, 
y talodd ei ymweliad cyntaf a Lerpwl, a threuliodd 
yma ddau Saboth yn gwasanaethu yr eglwys yn 
Grove Street, yr hon oedd ar y pryd heb weinidog 
yn yr argyfwng rhwng ymadawiad Dr. William 
Rees a dyfodiad ei ddilynydd, y Parch. William 
Nicholson. Y bore Saboth cyntaf yr oedd yn 
Great Mersey Street, a'r ail fore Saboth yr oedd 
yn y Tabernacl, ac y mae gan lawer sydd eto yn 
fyw adgofion dymunol am yr ymweliad cyntaf 
hwnnw o'i eiddo a'r cylch. Yr haf hwnnw yrj 
oedd yn bresennol yng Nghymanfa leol Llanelli, 



Y Pregeihwr Poblogaidd. 125 

a Chymanfa leol Aberiawe. Wedi croesi i'r 
flwyddyn ddilynol, 1877, y mae ei ymrwymiadau 
oddicartref yn amlhau yn ddirfawr, ac er nad ydyw 
eto ond tair-ar-hugain oed, y mae yn amlwg yn 
cael ei ystyried gan yr eglwysi trwy y wlad, Dde a 
Gogledd, yn un o wyr dewisol y cyfarfod mawr 
a'r gymanfa. Cawn ef ym Methesda, Arfon, yng 
Nghymanfa y Pasg am y tro cyntaf y flwyddyn 
honno, ac ym Mai y mae yn pregethu ar y maes yn 
y Gymanfa yn Gibeon yn Sir Gaerfyrddin ; a 
hwnnw, mae yn amlwg, ydoedd y tro cyntaf iddo 
bregethu ar y maes mewn Gymanfa. Yr un mis 
yr oedd yn pregethu drachefn ar y maes yn yr 
oedfa ddau o'r gloch yn y Gymanfa Orllewinol yn 
Rhydybont, Sir Aberteifi. Yn ddiweddarach yn 
yr haf hwnnw, yr oedd yn bresennol yn Undeb yr 
Anibynwyr Gymreig ym Mhorthmadog, a phre- 
gethodd yn Salem nos Fawrth, gyda Mr. Ossian 
Davies — oedfa drefnwyd ar y pryd oblegid fod y 
cap el arall yn 11 awn. Gwelwn ei fod mewn amryw 
gyfarfodydd ereill trwy Dde a Gogledd yn ystod 
yr un flwyddyn. Yn 1878, y talodd ei ymweliad 
cyntaf a Chymanfa leol Ffestiniog. Yn 1879 y 
pregethodd gyntaf yng Nghymanfa Lerpwl ac 
hefyd mewn Gymanfa Sirol yn y Gogledd, a hynny 
yn Llanbrynmair. Yr oedd yr Hybarch Ddr. 
Owen Evans, yr hwn oedd ar y pryd yn weinidog 
yn y cylch pwysig hwnnw, wedi ei glywed ychydig 



126 Cofiant O. R. Owen. 

fisoedd cyn hynny yn Derwenlas a Dolwyddelen, 
ac wedi ei hoffi yn fawr, cymeradwyodd ef i'r 
cyfeillion fel " dawn newydd '* y gallent ei 
wahodd i'r Gymanfa. Gwnaed hynny, a rhoddodd 
yntau foddlonrwydd cyffredinol. Yn 1880, yr 
oedd cyfarfodydd yr Undeb yn Nhreorci, ac 
yntau yn un o'r siaradwyr yn y prif gyfarfod cy- 
hoeddus. Tybiwn ein bod wedi ysgrifennu 
llawn digon heb fanylu ychwaneg gyda'i ym- 
rwymiadau yn y blynyddau hyn, i ddangos ei fod 
cyn terfyn deng mlynedd cyntaf ei weinidogaeth, 
a chyn ei fod yn ddeg-ar-hugain oed, wedi cyrraedd 
safle gwbl eithriadol fel pregethwr poblogaidd yn ei 
enwad trwy Dde a Gogledd Cymru. Ac yr oedd 
ar y maes yn pregethu yn uchelwyliau yr enwad y 
pryd hynny nifer o ddynion na bu eu rhagorach 
mewn unrhyw gyfnod yn ein hanes. Yn eu mysg 
yr oedd rhai henafgwyr oedd bellach wedi 
cyrraedd pob anrhydedd oedd gan eu cenedl i'w 
rhoddi iddynt, ac yn eu pregethu yn cynrychioli 
y type rhagoraf o ddoniau y Pulpud Gymreig yn y 
blynyddau gynt. Dynion felly oedd Dr. Thomas 
Rees, Abertawe ; William Jenkins, Pentre Estyll ; 
Thomas Davies, D.D., Llanelli ; John Davies. 
Glandwr ; William Edwards, Aberdar ; y Proff. 
Morgan, Gaerfyrddin ; David Jones, B.A., Merthyr 
yn y De ; a Dr. William Rees ; Dr. David Roberts, 
Gwrecsam ; William Griffith, Gaergybi ; Dr. 



Y Pregethwr Poblogaidd. 127 

John Thomas ; John Roberts, Conwy ; R. 
Thomas (Ap Vy chart) ; E. Stephens, Tanymarian, 
yn y Gogledd, a phregethodd Mr. Owen lawer o 
weithiau gyda'r cewri hyn. Edmygai efe y rhai 
hyn gyda'r edmygedd mwyaf, a meddylient hwy- 
thau y byd ohono yntau fel pregethwr ieuanc. 
Yn yr un cyfncd drachefn yr oedd gan yr enwad 
Anibynol genhedlaeth o bregethwyr a safai rhwng 
Mr. Owen a'r rhai ydys wedi cyfeirio atynt, oedd 
yn y blynyddau hynny yn ddynion yn eu llawn 
nerth, ac ynghanol eu dyddiau, a'u poblogrwydd yn 
llanw yr holl wlad. Dynion fel T. Penri Evans, 
Ceinewydd ; T. P. Phillips, Horeb ; W. Emlyn Jones, 
Treforris ; Job Miles, Aberystwyth ; B. Davies, 
Treorki; D. Williams, Rhydybont ; R. Thomas, 
Glandwr ; D. Thomas, Gymer, yn y De ; a Dr. Owen 
Evans ; Lewis Probert, Porthmadog ; William 
Nicholson ; E. Herber Evans ; D. M. Jenkins ; 
Hugh Jones, Birkenhead; D. S. Davies, Bangor, 
yny Gogledd; ac yn gyfoedion a'n cyfaill yr oedd 
dynion ieuainc o bregethwyr ardderchog, amryw 
ohonynt erbyn hyn wedi marw, ac ereill sydd eto 
yn fyw. Ond nid yw yn un amharch i'r brodyr 
rhagorol hyn oil i ddweyd y safai Mr. Owen mor 
boblogaidd fel pregethwr ym marn yr eglwysi a 
neb ohonynt. 

Ond nid poblogrwydd dros gyfnod byr yn unig 
ydoedd yr eiddo ein cyfaill. Gwelwyd llawer pre- 



128 Cofiant O. R. Owen. 

gethwr cyn hyn yn cychwyn yn dra phoblogaidd, 
ac am flynyddau cyntaf ei weinidogaeth yn hynod 

amlwg mewn cyfarfodydd a chymanfaoedd, ond 
yn machlud yn gynnar, a'r poblogrwydd oil yn cilio 
mewn amser byr. Ym myd poblogrwydd pregeth- 
wrol, fel ymhob byd arall, y mae gwirionedd yn yr 
ymadrodd " un genhedlaeth a aeth, a chenhedlaeth 
arall a ddaeth," a rhyfedd mor gyflym y mae y 
naill yn rhoddi ffordd i'r Hall. Am lawer pregethwr 
poblogaidd gellir dweyd fel am gicaion Jonah, 
" mewn noswaith y bu, ac mewn noswaith y darfu." 
Ond nid i'r dosbarth hwnnw o bregethwyr poblog- 
aidd y perthynai Mr. 0. R. Owen. Gad wodd ei safle 
ar hyd ei oes. Er gweled cenhedlaeth ar ol cenhedl- 
aeth o rai ieuengach nag ef yn dyfod i'r maes, a'r 
rhai hynny, lawer ohonynt, yn perthyn i oes wahan- 

01 hollol i'r eiddo ef mewn addysg a diwylliant ; eto 
ni chollodd ei le yn rheng flaenaf pregethwyr poblog- 
aidd ei genedl, ac am ugain mlynedd olaf ei fywyd, 
nid yn unig cadwodd y poblogrwydd eithriadol yd- 
oedd wedi gyrraedd yn ystod y deng mlynedd cynt- 
af, ond ychwanegodd ato flwyddyn ar ol blwyddyn. 

Dichon, pe y gofynnid i'r rhai a'i hadwaenent i 
esbonio a chyfrif am y poblogrwydd hwn, na 
cheid hwynt oil yn unfryd-unfarn ar y cwestiwn. 
Nis gallasai neb a'i hadwaenai lai na chydnabod y 
ffaith o'i boblogrwydd ynddi ei hun. Dalier ef 
ar gyfer unrhyw safon o boblogrwydd pregethwrol, 



Y Pregethwr Poblogaidd. 129 

ac y mae ein cyfaill yn dyfod i fyny a hi. Os mai 
wrth boblogrwydd y golygir un sydd yn adnabydd- 
us i nifer lliosog o'i gydwladwyr, yna yr oedd Mr. 
0. R. Owen yn wir boblogaidd, oblegid adwaenid 
ef ymhob rhan o'r wlad. Os mai wrth boblog- 
rwydd y golygir un yr hoffai pobl ei glywed a'l 
wrando yn pregethu drosodd a throsodd, yna yr 
oedd efe yn wir yn un felly, oblegid wedi iddo 
ymweled ag ardal unwaith, byddai yn sicr o gael 
ei wahodd yno drachefn. Os mai wrth bobl- 
ogrwydd y golygir un yn cael ei hoffi, nid gan rhyw 
un dosbarth o wrandawyr, ond gan bob dosbarth, 
yna yn sicr yr oedd Mr. Owen felly, oblegid 
gwrandewid ef yn awchus ac ewyllysgar gan bob 
dosbarth yn y cynulleidfaoedd yn ddiwahaniaeth. 
Ac ymhellach, os mai wrth boblogrwydd y 
golygir un yn parhau yn dderbyniol a chymer- 
adwy am flynyddau gyda'r un cynulleidfaoedd, 
yna yn bendifaddeu yr oedd Mr. 0. R. Owen yn un 
o'r pregethwyr Gymreig mwyaf poblogaidd yn ei 
oes, oblegid parhaodd ar flaen y rhenc am dros 
bymtheng-mlynedd-ar-hugain, hyd onid iddo gan 
angeu fethu yn hwy a bod ar y mur. Ac nis gellir 
esbonio y ffaith yma i ffwrdd trwy wenu yn 
oraclaidd a thosturio yn gall wrth ddwlni tybiedig 
y cyhoedd. Gall cymdeithas yn ddiau gael ei 
thwyllo weithiau fel ag i gymeryd yr us am y 
gwenith, a thybio yn ei hanwybodaeth mai aur yw 

K 



130 Cofiant 0. R. Owen. 

popeth melyn ; ond ys dywedai Abraham Lincoln : 
" One may fool some people all the time, one may 
fool all the people some time, but one cannot fool all 
the people all the time." Y mae cymdeithas yn 
graffach nag y meddylir yn fynych i adnabod 
dynion, a serch y gall fethu weithiau trwy roddi 
mwy o gydnabyddiaeth o fawredd i un nag a deil- 
ynga, a llai o barch i un arall nag y mae yn ei 
haeddu, eto fel rheol, ca pawb ei wir le yn ei 
syniad yn hwyr neu yn hwyrach. Arferai y 
diweddar Hybarch Ddr. John Thomas — acyroedd 
efe yn enwog fel sylwedydd craff — ddweyd, nad 
adnabu efe yr un pregethwr erioed yn boblogaidd 
am oes faith nad oedd rhyw esboniad teg a chyfiawn 
yn bosibl ar hynny. Ac yn hyn yn ddiameu yr 
oedd yn gywir. Wrth gyfrif am boblogrwydd Mr. 
0. R. Owen, credwn fod yn rhaid cymeryd mwy 
nag un elfen i ystyriaeth. Yr oedd yn ei gymeriad 
ef fel pregethwr gyfuniad o ragoriaethau, ac, fel y 
credwn, yn cyfrif yn deg am ei boblogrwydd. Yn 
y lie cyntaf oil, yr oedd ein cyfaill yn un syml ac 
anger ddol yn ei grediniaeth o'r Efengyl a bregethid 
ganddo. Yr oedd ei grediniaeth ef o'r Efengyl, 
nid yn ganlyniad gwybodaeth yn gymaint ag yr 
oedd yn ganlyniad adnabyddiaeth. Credai yn yr 
Efengyl, nid oblegid ei fod yn deall ei hathraw- 
iaethau mewn ystyr feddyliol neu athronyddol, 
nid oblegid ei fod wedi casglu gwybodaeth eang 



Y Pregethwr Poblogaidd. 131 

am ei hegwyddorion, ond yn hytrach oblegid ei fod 
wedi byw yng nghymdeithas yr Efengyl o'i febyd. 
Ffydd plentyn yn ei dad, ac adnabyddiaeth 
plentyn o'i dad, ydoedd ffydd ac adnabyddiaeth 
ein cyfaill yn Nuw a'r Efengyl a bregethid ganddo. 
Ni chymerodd ei flino erioed gan amheuon, ac ni 
thybiodd erioed mai ei waith ef fel pregethwr 
ydoedd profi gwirionedd yr Efengyl. Cymerai efe 
yr athrawiaethau mawrion a ddysgir yn y Gyfrol 
Sanctaidd am Dduw, am ddyn, am bechod, am 
Waredwr, etc., yn ganiataol, fel pethau nad oedd 
eisiau profi eu gwirionedd. Yn ei berthynas a'r 
pethau hyn oil, gallasai efe ddweyd yn hyf, " Yr 
wyf fi yn credu, ac am hynny yn llefaru." Ac nis 
gall nad oedd ei grediniaeth syml ac argyhoedd- 
iadol yn yr Efengyl yn elf en gref yn ei effeithiol- 
rwydd fel pregethwr, ac felly yn uniongyrchol yn 
ei boblogrwydd. Nis gallasai neb gyhuddo Mr. 
Owen o fod yn pregethu yr hyn nad ydoedd yn 
gredu. Cariai argyhoeddiad o'i symlrwydd a'i 
gywirdeb ar y wyneb, a mynegai ei genadwri fel 
un wedi ei derbyn yn syml gan ei Feistr. Os mai 
wrth Broffwyd y golygir un yn dywedyd allan (forth 
telling), fel ein dysgir mai dyna oedd un ystyr i'r 
gair proffwyd dan yr hen oruchwyliaeth, yna yr 
oedd Mr. Owen yn broffwyd i'r Arglwydd yn yr 
ystyr hwnnw i'r gair. Nid ydyw yn perthyn i ni 
yn bresennol i ddadleu dros nac yn erbyn safle 



132 Cofiant O. R. Owen. 

ddiwinyddol Mr. Owen, dichon y dywedai rhai fod 
ei ddiwinyddiaeth yn hen, ac nad oedd yn ddigon 
modern i gyfarfod gofynnion newyddion y dyddiau 
diweddaf. Beth bynnag am hynny, yr oedd Mr. 
Owen yn ei chredu a'i holl galon ac a'i holl enaid, 
a rhoddai y grediniaeth honno nerth yn ei bre- 
gethiad ohoni. A dyweder a fynner, y mae pobl 
fel rheol yn hoffi cenadwri a swn cadernid a sicr- 
wydd ynddi. 

Elfen arall ag oedd yn amlwg yng nghymeriad 
ein hanwyl frawd fel pregethwr, ag sydd i raddau 
helaeth, ni a gredwn, yn cyfrif am ei boblogrwydd, 
ydoedd nodwedd Ysgrythyrol ac efengylaidd ei 
bregethu. " Pregethu y gair " ydoedd pregethu 
Mr. 0. R. Owen mewn modd arbennig. Gwyddai 
yr Ysgrythyr Lan er yn fachgen, ac yr oedd " y 
Gair a'r Dystiolaeth " iddo ef yn derfyn ar bob 
cwestiwn. Difynnai adnodau gyda chywirdeb 
difeth, a brithid ei bregethau gan gymhariaethau 
wedi eu cymeryd o'r Ysgrythyrau. Tra y byddai 
ereill yn ceisio synnu a dyddori eu gwrandawyr 
trwy ddifynnu o weithiau beirdd ac athronwyr 
Seisnig a Germanaidd, ymfoddlonai efe ar ddifynnu 
beirdd a phroffwydi, efengylwyr ac apostolion 
y Beibl. Ac wedi'r cyfan yr ydoedd yn hyn yn 
byw mewn awyrgylch mwy cynefin i'r Gymro. 
Ac yr ydoedd ei bregethu drwyddo draw yn 
Efengylaidd, a rhoddi i'r hen air hwnnw 



Y Pregethwr Poblogaidd. 133 

ei ystyr ehangaf. Hanfod ei bregethu ef oedd fod 
Duw yn yr Efengyl yn cadw i fywyd tragwyddol 
y rhai a gredent yn ei Fab, tra nad oes iechydwr- 
iaeth yn neb arall. Gallasai efe gyda phriodoldeb 
gymhwyso ato ei hun y geiriau, " Ni fernais i mi 
wybod dim yn eich plith ond Iesu Grist, a hwnnw 
wedi ei groeshoelio." A dyweder a fynner am y 
cyfnewidiad sydd yn eymeryd lie yn chwaeth 
dynion, y mae y genedl Gymreig eto heb golli ei 
dyddordeb mewn pregethu o'r fath yma, ac yn 
sicr yr oedd yr elfen hon ym mhregethau ein 
cyfaill yn elfen gref yn ei boblogrwydd. Rhaid 
ychwanegu at hyn drachefn y mesur helaeth o 
drefnusrwydd a chwaeth dda a nodweddai ei 
bregethau yn eu cyfansoddiad. Gredai Mr. Owen 
mewn gwneud ei holl waith yn weddaidd ac mewn 
trefn. Paratoai ei bregethau yn fanwl, ysgrifennai 
hwynt yn llawn, ac fel rheol traddodai hwynt fel 
y'u hysgrifenwyd. Byddai ei iaith bob amser yn 
l&n a phrydferth, ac ni cheid ef byth yn euog o 
fradychu chwaeth mewn ymadrodd na syniad. 
Eto nodweddid ei bregethu gan elfen gref o'r 
ymarferol a'r apeliadol. Glywsom y diweddar 
Hybarch William Griffith, Caergybi, yn fynych 
yn rhoddi y cyngor hwnnw i bregethwyr ieuainc : 
" Gwyliwch ar fod eich pregethau yn gymhwys- 
iadol, a'i fod yn cyfateb i amgylchiadau y gwran- 
dawyr, eich bod yn amcanu dweyd, nid y pethau 



134 Cofiant 0. R. Owen. 

hawddaf i'w dweyd, ond y pethau rheitiaf i'w 
dweyd ; ac ymdrechu dwyn y pethau yn agos at 
bob un. Nid pregethu am ddynion yw ein gwaith, 
ond pregethu i ddynion, perswadio dynion, erfyn 
a deisyf ar ddynion." Yr oedd pregethau ein 
cyfaill yn llawn gyflawni y disgrifiad hwn o'r hyn a 
ddylai pregethu fod. Yr oedd yn ymarferol ac 
apeliadol ; a phregethu a'r nodweddion hyn yn 
amlwg ynddo ydyw y pregethu sydd wedi bod yn 
boblogaidd yng Nghymru ar hyd y blynyddau ; 
ac yr oedd Mr. Owen yn ddilynydd ardderchog i'r 
tadau yn yr ystyr yma. Deuai at ei gynulleidfa 
fel un anfonedig gan Dduw, a chenadwri ganddo 
oddi wrth Dduw at ddynion. Nid yr un fyddai 
neges y pregethwr bob amser, ond ni byddai yr un 
bregeth o'i eiddo heb neges, a honno yn un hollol 
ymarferol. Weithiau cenadwri o gerydd a rhy- 
budd yn erbyn pechodau yr oes a fyddai baich y 
bregeth, ac os felly, mynegai y pregethwr hi fel 
Cenad yr Arglwydd, heb floesgni ar ei dafod na 
maneg am ei ddwylaw. Bryd arall baich y genad- 
wri fyddai gwahodd y pechadur euog i adael ei 
bechod a dychwelyd at yr Arglwydd, gan ddangos 
iddo lawn sicrwydd yr Efengyl am ei iechydwr- 
iaeth. Bryd arall cenadwri o gysur a diddanwch 
i'r rhai ar ddarfod am danynt gan ystormydd a 
phrofedigaethau bywyd, fel y bregeth honno o'i 
eiddo ar " Atal y mae Efe ei wynt garw ar ddydd 



Y Pregethwr Poblogaidd. 135 

dwyreinwynt ;" ond beth bynnag fyddai y genad- 

wri, mynegid hi yn fTyddlawn fel cenadwri Duw 

at ddynion. 

Drachefn, wrth geisio cyfrif am boblogrwydd 

ein cyfaill fel pregethwr, rhaid cymeryd i ystyr- 

iaeth ei ddawn a'i hyawdledd fel siaradwr. Yr 

oedd o'i febyd yn siaradwr o'r fath fwyaf naturiol, 

ac wrth hir ymarfer, datblygodd a pherffeithiodd 

y ddawn naturiol oedd ynddo, nes ei fod yn cael 

ei gydnabod gan bawb a'i clywodd fel un o'r 

siaradwyr mwyaf perffaith a esgynnai i bulpud. 

Meddai ar ystorfa o lais o'r fath fwyaf swynol a 

melodaidd, a hwnnw ganddo o dan lywodraeth 

hollol. Nid ydoedd yn ddoniol yn yr ystyr o fod 

yn arabus, anfynych y dywedai unrhyw sylw y 

gellid ei gyfrif yn wit, ac ni byddai byth yn gwneud 

y peth a elwir yn ganu neu chantio pregeth. Y 

mae y diweddar Ddr. John Thomas yn ei draeth- 

awd galluog ar " Y Pulpud Cymreig " yn ei gyfrol 

o Draethodau a Phregethau, a gyhoeddwyd yn 

1863, yn gwneud gwahaniaeth rhwng y " Dawn 

Cymreig " yn yr ystyr a roddid iddo yn y De a'r 

Gogledd y pryd hwnnw, ac fel hyn y sylwa : — 

Mae i'r gair yma, fel i lawer o eiriau ereill, ystyr 
wahanol yn y De a'r Gogledd. Yn y Gogledd yr hyn 
a feddylir wrth " Ddawn " neu ddyn doniol ydyw un 
yn gallu traethu ei f eddwl gydag eglurder a rhwyddineb 
iddo ei hun, a boddhad i bawb fyddo yn ei wrando, 
a dyna, feddyliem, yw ei ystyr briodol. Ond yn y De 



136 Cofiant 0. R. Owen. 

cyfyngir ystyr y gair dawn i'r gallu i wneud smi 
peroriaethus wrth bregethu — canu neu chantio y bre- 
geth. Nid ydym yn gwbl sicr i ba gyfnod yn hanes 
y Pulpud Cymreig y perthyn dechreuad y dawn yma. 
Mae yn bur sicr nad yw yn perthyn i'r cyfnod cyntaf. 
Nid oedd dim o'i ddelw ar y Puritaniaid a'r Anghyd- 
ffurfwyr. Mae yn sicr hefyd nad yw yn perthyn i'r 
Diwygwyr Methodistaidd. Yr oedd tan a bywyd 
yn eu gweinidogaeth hwy, ond ar ol eu dyddiau 
hwy y dechreuwyd y canu wrth bregethu. Arddull 
Ddeheuol ydyw yn bennaf. Mae yn wahanol i'r 
swn lleddf, trydaraidd, cwynfanus sydd yn bur 
gynredin yn y Gogledd. Dullwedd Anibynol ydyw 
hefyd yn ddechreuol, er fod enwadau ereill wedi cyf- 
ranogi yn helaeth ohono, a rhai wedi disgyn yn ddyfn- 
ach iddo, eto ymysg yr Anibynwyr y cychwynodd, 
ac i'r ganrif hon y perthyn. Mae hen weinidog 
Anibynol yn awr yn fyw, ddechreuodd bregethu cyn 
diwedd y ganrif ddiweddaf , yn cofio adeg pan nad oedd 
y dawn yma yn adnabyddus ym mhulpudau Cymru. 
Y diweddar Barch. D. Davies, Sardis, oedd tad yr 
ysgol yma, ac ni ragorodd yr un o'i feibion arno. 
Cyfododd nifer o bregethwyr medrus yn y dull yma 
agos yn gyfamserol, yn enwedig ym Morgannwg, a 
daeth y dawn yn boblogaidd ryfeddol. Un o'r rhai 
mwyaf galluog ei ddawn oedd y diweddar Barch. 
Daniel Griffiths, Castellnedd. Gallasai swyno unrhyw 
gynulleidfa a phereidd-dra ei lais, nes peri iddynt 
anghofio y byd yn llwyr, a thybied eu bod hanner y 
ffordd i'r Nefoedd. Mae y dawn yma wedi ei 
weithio i eithafion, nes y mae ambell i bregethwr yn 
debycach i ddyn yn canu baledi ar ben heol ddiwrnod 
ffair nag i weinidog difrif ol yn siarad a dynion am eu 
bywyd tragwyddol, ac y mae y fath ddull yn rhwym 
o beri i bob dyn deallgar ddirmygu y pregethwr a'i 
bregeth, ond cam-ddefnydd o'r dawn sydd yn peri 
hynny. Gallai y neb sydd yn ei feddu, trwy wneud 



Y Pregethwr Poblogaidd. 137 

defnydd priodol ohono, ei droi yn fanteisiol iawn i 
boblogrwydd ac effeithiolrwydd y Pulpud. 

Y mae pregethu Cymru, er pan ysgrifennodd 
Dr. Thomas y disgrifiad uchod, wedi newid llawer, 
ac y mae y dawn a ddarnodir ganddo fel eiddo 
neilltuol i'r De, wedi bron yn llwyr, os nad yn holl- 
ol, ei weithio allan. Er mai Deheuwr ydoedd Mr. 
0. R. Owen, ac mai yn y De y treuliodd bron ei holl 
oes fel gweinidog, eto yr oedd ei ddawn, yn ol 
darnodiad Dr. Thomas, yn fwy o ddawn y Gogledd 
nag eiddo y De. Beth bynnag am hynny, yr ydym 
yn sicr mai nid canu ei bregethau y byddai efe, ag 
eto yr oedd yn feistr ar yr hyn a ellir yn briodol ei 
alw yn ddawn Cymreig. ' Traethai ei feddwl 
gydag eglurder, a rhwyddineb iddo ei hun, a 
boddhad i bawb fyddai yn ei wrando," ie, "gyda 
boddhad i bawb fyddai yn ei wrando," a dyna yn 
hollol y teimlad a feddiannai y tyrfaoedd wrth wran- 
do ein hanwyl frawd. Ond yr oedd elfennau ereill 
yn ei gymeriad fel pregethwr ag y mae yn rhaid 
eu hystyried wrth gyfrif am ei boblogrwydd. Yr 
oedd ganddo ymddanghosiad oedd yn rhoddi ffafr 
iddo gan ei wrandawyr. Y mae ymddanghosiad 
corfforol ffafriol yn etifeddiaeth werthfawr i 
bregethwr. Teimlai yr Apostol Paul y gallasai 
eiddilwch ei ymddanghosiad corfforol ef fod wedi 
bod yn anfantais i effeithiolrwydd ei waith fel 
pregethwr gyda'r Galatiaid, ac y mae yn ei epistol 



138 Cofiant O. R. Owen. 

atynt yn diolch iddynt am beidio edrych ar hynny 
i'w anfantais : " A'm profedigaeth, yr hon sydd 
yn fy nghnawd, ni ddiystyrasoch, ac ni ddirmyg- 
asoch ; eithr chwi a'm derbyniasoch megis angel 
Duw, megis Crist Iesu," etc. Ond nid oedd gan Mr. 
Owen ddim i'w ofni o'r cyfeiriad hwnnw. Cafodd 
gorff ardderchog, a gwynepryd heulog ydoedd yn 
ennill id do ef a'i genadwri dderbyniad ymhobman. 
Ychwaneger at hyn hynawsedd ei ysbryd, ei 
dynherwch naturiol, ei grefyddolder syml. Yr 
oedd Mr. Owen yn naturiol o deimladau tyner, 
byddai yn hawdd ei gyfTwrdd gan dynherwch, ac 
er ei fod yn ddyn siriol a llawen, eto yr oedd cryn 
lawer o'r prudd a'r lleddf yn ei natur, ac yr oedd yr 
Efengyl yn meddu dylanwad rhyfedd ar ei 
deimladau. Byddai yn wylo yn hidl weithiau, yn 
wir fynychaf, wrth bregethu ; ac oedfaon gwlithog 
fyddai ei oedfaon ef yn gyfTredin. Yn ein hel- 
fenniad hwn o'i gymeriad fel pregethwr, gwyddom 
ein bod ymhell o fod wedi dweyd y cwbl, ond 
credwn fod y pethau ydym eisoes wedi eu nodi yn 
ddigon i gyfrif, a hynny yn hollol deg ac anrhyd- 
eddus, am y lie amlwg ydoedd rn cyfaill fel 
pregethwr poblogaidd. 

Yn ei gymeriad fel pregethwr poblogaidd, 
teithiodd lawer ar hyd a lied y Dywysogaeth ; ac 
ar ami i adeg aeth drwy lafur anhygoel bron mewn 
pregethu, darlithio, a theithio, a hynny gydag elw 



Y Pregeihwr Poblogaidd. 139 

ariannol iddo'i hun fydd yn ddiau i lawer 
o'n darllenwyr, ar gyfrif ei fychander, yn 
syndod dirfawr. Yr ydys wedi cael achos i 
ryfeddu lawer gwaith at y syniadau breuddwydiol 
ac eithafol sydd gan lawer o bobl, a ystyrrir yn 
gyffredin yn synhwyrol, am yr enillion ariannol a 
wneir gan bregethwyr poblogaidd Cymru wrth 
fyned oddicartref. Yn y dosbarth hwn o bregeth- 
wyr, nid oedd neb a safai yn uwch na Mr. Owen, a 
ehlywsom lawer yn awgrymu y rhaid ei fod yn 
ennill cannoedd o bunnau yn flynyddol oddiwrth 
ei ymrwymiadau oddicartref. Cadwai efe gyfrif 
manwl o'i dderbyniadau ymhob man, ac wedi 
edrych dros y cyfrifon hynny yr ydys mewn safle 
i dystio, nad enillodd yn glir yr un flwyddyn yn 
ystod ei holl oes fwy na £70 ; a hynny, cofier, pan 
nad oedd ganddo, fel llawer o'i frodyr, i dalu am un 
i wasanaethu yn ei le pan oddicartref. Yn sicr, 
nis gellir ei ystyried ef yn un oedd yn gwneuthur 
masnach o Air Duw, nac yn budr-elwa ar yr 
Efengyl Sanctaidd. 



PENNOD XI. 



flDaes £ (Bymanfa. 

Oedfaon Arbennig. 

Y mae yn hanes pob pregethwr rhyw oedfaon sydd 
yn sefyll allan fel rhai eithriadol yn ei fywyd. 
Nid bob amser y mae y pregethwr mwyaf pobl- 
ogaidd i fyny ag ef ei him, ys dywedir. Arferai 
Dr. Herber Evans ddweyd ei fod wedi cael ami i 
oedfa mor ddilewyrch fel y byddai yn aros yn y 
pulpud nes i'r holl gynulleidfa fyned allan gan 
mor gywilyddus y teimlai oherwydd y cyflawniad. 
Ond ni bu yr un pregethwr yn ei oes a gafodd nifer 
mwy o oedfaon arbennig na'r gwr mawr hwnnw. 
Cafodd ein hanwyl gyfaill Mr. 0. R. Owen yn 
ddiau ami i oedfa oedd yn peri iddo'deimlo yn 
awyddus am gael cynnyg arall y cyfleustra 
cyntaf, ond cafodd efe hefyd oedfaon lawer yr 
erys y dylanwad a gynhyrchwyd ynddynt yn 
hir yng nghof a theimlad y rhai a'u mwynhaodd. 
Clywsom ef yn cael oedfa felly ar fore dydd 
Llun yng nghapel Siloah, Aberdar, lawer 
blwyddyn yn ol. Yr oedd cynulleidfa dda wedi 
dyfod ynghyd, yn cael ei gwneud i fyny o 
ychydig bersonau o'r rhan fwyaf o eglwysi y 
dref a'r cylch. Yr oedd yno hefyd nifer o 



Maes y Gymanfa. 141 

frodyr yn y weinidogaeth perthynol i'r gwa- 
hanol enwadau yn y cylch. Ac yr oedd rhyw 
eneiniad rhyfedd ar yr holl oedfa. Os iawn yr 
ydym yn cofio, ei fater y bore hwnnw yd- 
oedd, " Y dystiolaeth fewnol " seiliedig ar y 
geiriau — " Yr hwn sydd yn credu ym Mab 
Duw sydd ganddo y dystiolaeth ynddo ei hun." 
1 loan v. 10. Yr oedd y bregeth drwyddi yn 
gyfuniad rhagorol o'r ymarferol a'r tyner. Yr 
oedd ei lais yntau yn y cywair mwyaf dymunol, 
a than lawn lywodraeth, ac yr oedd y profiad 
yr oedd y pregethwr wedi myned trwyddo 
ychydig fisoedd cyn hynny ym marwolaeth ei 
ddwy ferch wedi nawseiddio ei ysbryd fel yr oedd 
y teimladau wedi codi i bwynt uchel iawn cyn 
terfyn yr oedfa. Yn wir, yr oedd yno wylo 
cyffredinol a rhyw lesmair o lawenydd dwfn yn 
llanw y lie. Gallasai llawer un dystiolaethu y 
bore hwnnw " fy phiol sydd lawn, ac yn torri 
drosodd." Ac nid oedd hon ond un allan o lawer 
o oedfaon cyffelyb a gafodd ein cyfaill yma a 
thraw yn eglwysi Gymru. Yn 1891, galwyd Mr. 
Owen i droddodi uno" bregethau yr Undeb " fel 
y'u gelwir, ynglyn ag Undeb yr Anibynwyr a 
gynhelid y flwyddyn honno yng Ngwrecsam ; a 
da yr ydym yn cofio am yr oedfa. Yr oedd capel 
Seion (M.C.) yn orlawn o bobl, yn cynnwys rhai 
cannoedd o bregethwyr a diaconiaid o bob rhan o'r 



142 Cofiant 0. R. Owen. 

wlad, heblaw tyrfa fawr o bobl y cylch oedd wedi 
dod ynghyd. Dechreuwyd yr oedfa trwy ddarllen 
a gweddi'o gan y Parch. David Griffith, y pryd 
hwnnw o Ddolgellau. Wedi canu emyn, esgynnodd 
Mr. Owen i'r pulpud, a darllennodd yn destyn y 
geiriau — " Yna y lleuad a wrida, a'r haul a 
gywilyddia, pan deyrnaso Arglwydd y lluoedd 
ym Mynydd Seion ac yn Jerusalem, ac o flaen ei 
henuriaid mewn gogoniant." — Esaiah xxiv. 23. 
Wedi egluro y cysylltiadau Ysgrythyrol, y mae yn 
gosod i lawr fel mater y bregeth — " Gallu Ghwyl- 
droadol presenoldeb Duw yn Ei Eglwys," gan 
sylwi yn I. — Fod presenoldeb amlwg Duw yn Ei 
Eglwys yn sicr o ymlid llawer o bethau allan 
ohoni. Yr ydym, meddai, yn gweddio llawer yn y 
dyddiau hyn am gael ymweliad neilltuol oddiwrth 
yr Arglwydd, ond a ydym yn barod i'w dderbyn ? 
A ydym ni yn wedi bwrw y draul ? Os y daw yn 
amlwg yn Ei eglwys, y mae yn rhaid i rai pethau 
fyned allan, megis yn (1) Arferion drwg. (2) 
Anghydfod ac ymrysonau. (3) Cyfeiliornadau. 
Mewn adegau isel ar grefydd yn wastad y mae 
cyfeiliornadau yn ffynnu. (4) Personau cyhoeddus 
anheilwng. Mewn adegau isel ar grefydd, y mae 
personau anheilwng eu cymeriadau yn ymwthio 
i'r golwg. Yn nyddiau Jeroboam y gosodid y rhai 
gwaelaf o'r bobl yn offeiriaid. Nis gellir disgwyl 
ond drain a mieri i dyfu ar dir fy mhobl tra fyddo 



Maes y Gy mania. 143 

yr amddiffynfeydd a'r tyrau yn hyfrydwch asyn- 
od gwylltion. Gorchmynnodd yr Arglwydd trwy 
Moses i'r gwahanglwyfus i roddi cauad ar ei wefus 
uchaf, ac ni adawsai yr Iesu i gythreuliaid ddweyd 
yr adwaenent ef. (5) Cyfryngau amhosibl i ddwyn 
ymlaen yr achos. Tuedd yr Eglwys mewn adeg 
isel ar grefydd ydyw defnyddio moddion bydol i 
ddwyn ymlaen yr achos — ymofyn cymorth yr 
haul a'r lleuad i oleuo yr achos ; a chyhoeddi, bid 
sicr, fod y cynllun yn troi allan yn llwyddiant 
hollol. Onid oes yn ein dyddiau ninnau duedd i 
ddefnyddio cyfryngau bydol iawn i ddwyn yr achos 
ymlaen ? Beth am y Bazaars, yr Art- Unions, y 
Tea Parties, y Concerts, ie, a'r darlithiau a gynhelir 
er budd yr achos ? Ac yn ddiweddaf oil, beth yw 
y Guilds a sefydlir mewn mannau ynglyn a/r eg- 
lwysi, ac a ganmolir gymaint gan rywrai fel pe 
byddai y byd i gael ei ddwyn at Grist trwy 
football a cricket, ac mai y canllaw goreu rhag 
gwrthgiliad yw y Draft-Board a'r Bagatelle I Wedi 
llawer o ymadroddion cryfion ereill i'r un cyfeiriad 
aeth y pregethwr ymlaen i sylwi yn yr II. Ie, Mai 
presenoldeb amlwg Duw yn Ei eglwys yn unig a 
ymlid y pethau hyn allan. Yn y cysylltiad hwn, 
eglurodd i gychwyn mai presenoldeb yr Arglwydd 
yn Ei eglwys yn unig a ddwg yr eglwys i deimlo y 
gall wneud heb y pethau hyn. Pan y cyll yr 
eglwys ei ffydd yn Nuw, cyll hefyd ei ffydd ynddi 



144 Cofiant 0. R. Owen. 

ei hun, a dyna'r adeg y mae yn credu y rhaid iddi 
wrth ffyn baglau. Oni chlywsom eglwysi cyn hyn 
yn dweyd fod yn rhaid iddynt wrth y Concert 
a'r Clubs er cadw meddiant o'n pobl ieuainc ? 
Arwydd o wendid ysbrydol yn yr eglwysi ydyw 
hynny. (2) Presenoldeb yr Arglwydd yn yr 
eglwys a rydd nerth a gwroldeb yn yr eglwys 
i'w hymlid ymaith. Llawer o bethau yn cael eu 
dioddef yn yr eglwys oblegid ei bod yn rhy wan 
a llwfr i'w gyrru ymaith. (3) Dyma eto a'u diosg 
o'r swyn sydd yn perthyn iddynt. (4) A hyn eto 
a bar i'r pethau amheus yma gywilyddio dangos eu 
hunain yn yr eglwys. Bydd y goleuni Dwyfol yn 
ormod iddynt ei ddal. Gwrida y lleuad, a 
chywilyddia yr haul ger Ei fron Ef. 

Ac a llawer o ymadroddion ereill cryfion y 
traethodd y pregethwr ei genadwri onest y noson 
honno. Teimlai llawer yn ddiau fod y genadwri 
yn rhy geidwadol a hen ffasiwn, ond teimlai y 
mwyaf rhagfarnllyd fod y pregethwr yn un gonest 
a llym, ac yn gallu dweyd ei neges yn wrol a diofn. 
Nid oedd dim o'r wylo a geid yn gyffredin yng 
ngweinidogaeth Mr. Owen, yn yr oedfa honno, ond 
yr oedd y dylanwad yn un dwfn a nerthol, ac yr 
oedd yr oedfa drwyddi yn un i'w chofio gan y rhai 
a'i cafodd. Perthyn i'r un nodwedd o bregethu 
yr ydoedd ei bregeth ar " golofnau yr achos " — 
pregeth y pregethodd lawer ami yn ei flynyddau 



Maes y Gymanfa. 145 

olaf, a chafodd gyda hi rai oedfaon nerthol a grym- 

us iawn. Rhoddwn yn y fan hon ddisgrifiad byw 

o eiddo y Parch. J. 0. Williams (Pedrog) o oedfa 

nerthol ganddo mewn lie neilltuol : — 

Mae trem adgof arno ar hyn o bryd mewn cyfarfod 

pregethu yn . Yr oedd y capel yn orlawn, 

y gwrandawiad yn astud, a'r pregethwr mewn cywair 
calon a llais o'r fath oreu. Ni orfaelaf ar ofod prin i 
ymhelaethu fawr. Modd bynnag, gallaf nodi mai ei 
bregeth enwog ar " Y Gwynt " — " Y mae yn atal Ei 
wynt garw ar ddydd dwyreinwynt " — a draddodai y 
tro hwnnw. Bydd i lawer o ddarllenwyr y Cofiant 
alw i gof y bregeth rymus honno. Dechreuodd yn 
naturiol a tharawgar iawn gyda sylwadau ar y gwynt 
yn natur, ac yn enwedig, yn ol ei arfer, y cyfeiriadau 
Ysgrythyrol ato. Yr oedd llawer o'i sylwadau arno 
mor fyw a gogleisiol, yn anad dim ei ddisgrifiad o hono 
fel " gwas," fel yr oedd yn man wedi cyweirio tannau 
calon ei gynulleidfa i dymer hollol gydnaws a'i eiddo 
ei hun. Wrth gwrs, yr oedd i'r gwynt amrywiol 
genadaethau, hyrwydd ac afrwydd, wyneb a chefn, 
garw a thyner ; ac wedi gosod y pwyntiau i feddwl y 
gwrandawyr, nid oedd ond naturiol iddo ef eu harwain 
tuag atynt. Yr oedd y fath destyn a hwn yn hollol 
gydnaws a'i dymer dyner a dwys, a'i gynefindra a'r 
gwahanol gyfeiriadau gymerai y " gwynt " drwy 
brofladau dynion yn gyffredin, yn gwneud y bregeth 
yn nerthol mewn gwirionedd. Nid oedd yno yr un 
gwrandawr o oedran nad oedd adsain i'r " gwynt 
garw," rywbryd neu gilydd, yn ei brofiad. Mae ei 
ddisgrifiad o waeledd bregus y " tenti " y ceisiai dyn 
eu " pitchio " iddo ei hunan yn y byd, mewn am- 
rywiol gylchoedd, a'r gwynt yn eu hysgubo ymaith, 
gan ei adael ef yn y ddrycin ddigysgod, yn fyw a chlir 
yn fy meddwl. Yr oedd gruddiau hawddgar y pre- 
gethwr ei hun yn llaith, a gwelid llawer wyneb yn y 



146 Cofiant 0. R. Owen. 

gynulleidfa yn ateb i'r eiddo yntau. Nid gormod 
dweyd fod y dorf yn ei feddiant, ac i raddau helaeth 
at ei ewyllys. Ysgydwodd galonnau lawer, deffrodd 
adgofion digon galarus a siomedig, gwnaeth i ereill — 
nas gwelsent hyd hynny fawr o helyntion bywyd — 
deimlo eu bod mewn byd oedd yn ysgwyd i'w sylfeini, 
ac yn tynghedu ei breswylwyr i ddistaw fedd. Ac i 
ba ddiben ? Wei, pe na buasai i'r bregeth amcan 
pellach nag ysgytio bywydau dynion, a'u gadael i 
wegian mewn ofn ac anobaith o hynny allan, nis 
gallesid edrych ar yr oedfa nerthol ond fel creulondeb 
llym. Ond gwneid y gwahaniaeth i fyny gan " Ef- 
engyl fwyn " y pregethwr. Yr oedd yn lladd i fywhau, 
yn chwalu pebyll noddfeydd gau er mwyn denu y 
bobl i'r Noddfa Ddwyfol. Ceid trugaredd yn " atal " 
dinystr, yn cymedroli y " dwyreinwynt," ac yn f odd- 
ion daioni i'r gostyngedig a'r fTyddiog. Yr oedd 
rattle y dymestl yn nerthol, ond wedi hynny gwelid 
enfys hedd ar fron y cwmwl, daeth hindda dros feddwl 
y dorf, ac ymwahanodd y gwrandawyr gyda medd- 
yliau sobrach a mwy ysbrydol am fywyd. 

Buasai yn anodd symio i fyny effeithiau oedfaon 
arbennig Mr. 0. R. Owen yn well nag y gwneir gan 
ein cyfaill Mr. Williams yn y frawddeg uchod — 
" parai i'w wrandawyr ymadael gyda meddyliau 
sobrach a mwy ysbrydol am fywyd." Nid y 
pethau a ddywedai yn gymaint, efallai, ynddynt 
eu hunain, oedd yn cyfrif am hynny, — yr oedd y 
bersonoliaeth ardderchog oedd y tu ol i'r pethau, 
yr ysbryd crefyddol a duwiolfrydig oedd yn y 
pregethwr ei hun, y difrifwch sanctaidd a'r hwn y 
mynegai efe holl gyngor Duw, yn cyfrif yn ddirfawr 
am hynny. Gellir dod o hyd i gannoedd a miloedd 



Maes y Gymanfa. 147 

o hen wrandawyr Mr. Owen heddyw nas gallant 
ddweyd eu bod yn cofio rhyw lawer o'r sylwadau, 
ond ydynt byth heb allu ymysgwyd oddiwrth 
y dylanwad a gynhyrchwyd gan y pregethu hwnnw 
ar eu bywyd. Fel y dywedai un yn y gyfeillach 
yn Aberdar noson ei angladd — " Ces y pleser o 
wrando Mr. Owen lawer gwaith. Bum yn y rhyfel 
yn yr Aifft, ac wedyn bum yn Rhyfel y Boers, ond 
yr oedd Mr. Owen gyda fi ar faes y gwaed/' Dyma 
fel yr enfyn Mr. Josiah Thomas, Y.H., Lerpwl, i 
ni ei adgofion am dano : — 

Y mae meddwl fod fy hen gyfaill Mr. O. R. Owen yn 
y bedd, ac na chaf weled ei wyneb hawddgar byth 
mwyach, yn Uenwi fy nghalon a thristwch, ac yn 
peri i minnau ystyried y diwedd sydd yn nesau a 
chamrau bras a buan. Nid yw ond megis doe er pan 
y gwelais ef gyntaf yn llencyn gwridgoch, ac arogl y 
wlad ar ei wedd a'i wisg. Llafn o fachgen braf, cryf, 
hoenus, a gwyleidd-dra prydferth a dengar yn nod- 
weddu ei iaith a'i osgo. Nid oedd y rhithyn lleiaf 
o rodres o fewn cyfandir cyfan iddo, ac yr oedd yn 
amhosibl llai na'i hoffi ar yr olwg gyntaf. 

Nid wyf yn cofio i sicrwydd pryd y gwelais ef gyntaf, 
ond y mae yn bur sicr mai un o'r troion cyntaf y bu 
yn y ddinas, os nad y tro cyntaf. Y mae rhyw argraff 
ar fy meddwl fy mod y dyddiau hynny yn ei gysylltu 
a Dr. Rees, Abertawe ; nis gwn paham, os nad oblegid 
fod rhyw gymaint o debygrwydd yn ei swn, ei lais 
a'i oslef i'r hybarch broffwyd o Abertawe. Daeth 
yn fuan iawn yn ymwelydd cyson a'r aelwyd lie y 
magwyd fi ; ac er fod croesaw yno i bob pregethwr, nid 
oedd croesaw mwy i neb nag i fy hen gyfaill O. R. 
Owen. Yr wyf yn deall ei fod wedi bod yn pregethu 



148 Cofiant 0. R. Owen. 

yn y Tabernacl mor bell yn ol a'r flwyddyn 1876, ond 
nid oes gennyf unrhyw adgof ohono yn ystod ei ym- 
weliad y pryd hwnnw. Y tro cyntaf i mi ei glywed 
yn pregethu oedd yn 1879, ac yr wyf yn cofio mai ei 
destyn ydeodd, " Trwy ras yr ydych yn gadwedig, 
trwy ffydd, a hynny nid ohonoch eich hunain, rhodd 
Duw ydyw." Nid oes erbyn heddyw ond y testyn 
yn unig yn aros ar fy meddwl ; ac yr wyf bron yn credu 
nad oedd unrhyw beth neilltuol yn y bregeth wedi 
tynnti sylw, neu fe fuaswn yn bur sicr o f od wedi cofio 
neu glywed gan ereill. 

Yr oedd wedi ei dorri allan yn bregeth wr. Yr oedd 
ei gorff lluniaidd, a lied ei ysgwyddau, wedi eu cyf- 
addasu ar gyfer ysgyfaint oedd fel megin gref, yn 
arllwys allan ei chynnwys mewn llais soniarus oedd yn 
llawn o beroriaeth. Llawer gwaith y clywais ef mewn 
cyfarfodydd ac ar faes y Gymanfa, yn hwylio ymlaen 
fel Hong odidog dan ei llawn hwyliau, a pha faint 
bynnag oedd mesur mwynhad y gwrandawyr, yr oedd 
yn amlwg fod mwynhad y pregethwr yn llawn cymaint, 
a'i enaid yn ymhyfrydu yn y gwaith o draethu trefn 
Duw er cymodi troseddwr trwy lawn y Groes. Ni 
byddai byth yn foddlawn ar unrhyw oedfa, os na 
lwyddai i orchfygu ei wrandawyr trwy eu teimladau. 

Yn y Gymanfa ym Mhwllheli y clywais ef ddiweddaf , 
ac o bob man i bregethu ynddo, nid oedd yr un yn tarro 
Mr. Owen yn well na'r awyr agored. Yr oedd rhyw 
arogl hyfryd awyr agored o'i gwmpas beunydd, fel un 
o hen broffwydi y mynyddoedd yn methu anadlu yn 
briodol ond yn yr awyr agored. Ymddanghosai i mi 
bob amser fel Amos yr hwn oedd ymysg bugeiliaid 
Tecoa ; newydd ddisgyn o'r mynydd-dir, ac awelon 
y bryniau yn trwytho ei wisgoedd, a'i enaid yn llawn 
awyddfryd i gyhoeddi gwae y rhai esmwyth yn Sion ; 
ac i fynegu i'r sawl oedd ar ddarfod am danynt fod yr 
Arglwydd ar fedr dvchwelyd Caethiwed Israel. 



Maes y Gymanfa. 149 

D3^na fel yr ymddanghosai fy nghyfaill i mi, a chan 
na chaf weled ei wyneb mwyach, dyna fel yr wyf am ei 
gofio. Ac wele yntau yn ei fedd ; ac y mae yn gorffwys 
mewn man na fyn fy enaid gymodi ag ef. Er i mi 
wybod fod Iesu wedi dryllio ei rwynau, a bod pelydrau 
haul y Nef wedi treiddio i'w gonglau tywyllaf ; mai 
ynddo ef y mae y gwas wedi ei ryddhau oddiwrth ei 
feistr, a bod llais y gorthrymydd wedi distewi am 
byth o fewn ei furiau, eto bedd ydyw. Efe sydd yn 
rhwygo teuluoedd, yn darnio cyfeillion, yn archolli 
a briwio llinynoedd tynheraf serch a chariad ; ac y 
mae unwaith eto wedi anelu ataf trwy fy nghar a fy 
nghyfaill, cyn anfon ei saeth i'm mynwes fy hun. 

Gwir ydyw yr hyn a ddywed Mr. Thomas fod 
arogl hyfryd ' awyr agored ' o'i gwmpas beunydd, 
ac fel pregethwr cymanfa, nid oedd neb ragorai 
arno. Bu yn ymwelydd mynych a chymanfaoedd 
y Gogledd, ac y mae yn bleser gennym roddi yr 
adgofion canlynol am dano yng nghymanfaoedd 
Mon gan ein cyfaill y Parch. T. Evans, Amlwch. 

Y tro cyntaf i mi weled a chlywed y Parch. O. R. 
Owen ydoedd mewn Cymanfa. yn Llangefni. Tybiwn 
mai haf y flwyddyn 1881 ydoedd hynny. Pregethai 
y waith gyntaf yno, yn yr oedfa saith, foreu yr ail 
dydd. Yr oedd y weinidogaeth y boreu hwnnw yn 
disgyn ar y gwrandawyr " fel gwlaw ar irwellt, ac fel 
cawodydd maethlon ar laswellt." Yrradawodd 
bawb o'r oedfa mewn llawn awydd am ei glywed dra- 
chefn. Ni chynhaliwyd ond ychydig gymanfaoedd 
ym Mon byth oddiar hynny heb ei fod ef yn cy- 
meryd rhan ynddynt. Yr ydoedd wedi addo ei was- 
anaeth yn ein Cymanfa yr haf diweddaf, ond fe 
" ostyngwyd ei nerth ar y ffordd," a methodd gyflawni 
ei ymrwymiad. Buasai yn dda gennym roddi ein 



150 Cofiant 0. R. Owen. 

hadgofion am ambell oedfa o'i eiddo, pryd yr oedd y 
llanw wedi codi yn uchel iawn dan ei weinidogaeth : 
ond methwn ymddiried i'n cof, fel ag i beidio gwneud 
cam a'i sylwadau wrth geisio eu hail adrodd. Ond 
nid anghofiwn byth mo'r dylanwad. Yr oedd natur 
wedi ei freintio yn helaeth a phopeth oedd yn fan- 
teisiol i'w wneud yn bregethwr o'r radd flaenaf. Yr 
ydoedd o berson mor hardd, corff cryf , cydnerth, fel na 
theimlai neb ei fod " yn gwneud iddo ei hun ddim 
niwaid ' ' wrth bregethu ar y maes agored, neu adeilad 
mawr fel y Pafiliwn yng Nghaernarfon. Byddai ei 
bregeth lief yd mor syml ac efengylaidd, fel yr oedd y 
gwannaf ei amgyff redion yn ei mwynhau, ac mor bur a 
chwaethus nes bod y rhai ehangaf eu gwybodaeth a 
chryfaf eu galluoedd yn cael gwledd. Hefyd, yr oedd 
y fath eneiniad ar ei ysbryd, a'i galon mor llawn o gyd- 
ymdeimlad a'r gwirionedd, fel y tiemlid fod y dyn ei 
hun yn ei bregeth. Ac am ei draddodiad, yr oedd 
ynddo y fath swyn, tynherwch, a nerth, nes bod yn 
anorchfygol. Nid rhyfedd, gan hynny, fod y cynull- 
eidfaoedd yn ymgolli mewn mwynhad wrth ei wrando, 
fel y clywid hwy ar brydiau yn torri allan i waeddi : 
" Diolch ! " " Haleliwia ! " " Bendigedig ! " Mae 
Seion mewn galar oherwydd ei golli mor gynnar, ond 
na rwgnachwn, yn hytrach diolchwn am y gwas- 
anaeth a wnaed ganddo ym mhulpud Cymru. " Y 
mae efe wedi marw yn lief am eto." 

Nis gallwn orffen y bennod hon yn well na chyda'r 
disgrifiad canlynol o'n cyfaill yn ei ddawn ar- 
bennig fel pregethwr, gan y Parch. H. Elwyn 
Thomas, Lerpwl. 

Rai blynyddau yn ol, 'roeddwn yn dychwelyd o Gym- 
anfa Mynwy yng nghwmni Dr. Garrod Thomas, 
Casnewydd, yr hwn oedd ar y pryd yn un o'm diacon- 
iaid. Prif bregethwr y Gymanfa oedd Dr. Herber 



Maes y Gymanfa. 151 

Evans, ac yr oedd wedi cael un o'i oedfaon mwyaf 
hwylus a hapus. Siaradai y Doctor Thomas am ar- 
benigrwydd ei ddawn. Cymharai a chyferbynai ef 
a phob dawn arall oedd wedi ei wrando, a sylwai fod 
un nodyn ynddo mor eithriadol dyner a pherseiniol 
fel yr amhetiai a oedd un pregethwr arall yn fyw y 
pryd hwnnw fedrai ei darro mor effeithiol, oddigerth 
" Owen Glandwr." 

Y pryd hwnnw, er yn gyfarwydd iawn ag enw Mr. 
Owen fel un o bregethwyr mwyaf poblogaidd ei amser, 
nid oeddwn erioed wedi cael y fraint o gyd-bregethu 
ag ef . Yr oeddwn wedi cyd-deithio ag ef droion, wedi 
cael llawer ymddiddan melus gydag ef yn y tren wrth 
fyned a dyfod yma a thraw, ac unwaith wedi bod yn 
un o'i gydwahoddedigion i Gymanfa Lerpwl, ond heb ei 
glywed yn traddodi'r genadwri'n gyhoeddus. Dan yr 
amgylchiadau, dyfnhaodd sylw Dr. Thomas fy awydd 
i'w glywed, yn enwedig ar ol ei glywed yn adrodd fod 
Mr. Owen ac yntau wedi bod yn yr Ysgol Ramadegol 
gyda'u gilydd. Caleb Guion oedd eu meistr, ac y 
mae'n debyg fod y prentis-feddyg a'r prentis-bre- 
gethwr yn gryn lawer o gyfeillion. Dywedai Dr. 
Thomas fod dawn Mr. Owen yn cael siarad am dano 
yr adeg honno fel talent arbennig, yn natblygiad 
pa un i fod yn " allu mawr " y credai mwyaf rif ei 
gydysgolheigion. Yn wir, proffwydodd un ohonynt 
ar ol ei glywed yn gweddio, neu yn pregethu'n 
eithriadol hwylus, mai efe fuasai'r " mwyaf dawnus " 
cyn hir o holl bregethwyr ei ddydd. Gwell proffwyd, 
na miloedd a gymerasant arnynt yr enw o bryd i 
bryd. 

Yr oedd yn ddigon naturiol i mi, ar ol clywed y 
pethau hyn, i feddwl mwy am, a disgwyl mwy oddi 
wrth, Mr. Owen fel " pregethwr dawnus " nag mewn 
un ff ordd arall. Felly pan ddaeth y cyfleustra ychydig 
yn ddiweddarach i mi gael ei glywed — fel un o'i gyd- 
bregethwyr mewn cyfarfod mawr yn y Gogledd — 



152 Cofiant 0. R. Owen. 

ofnaf i mi dalu mwy o sylw i'r ddawn nag i ddim arall, 
a chefais nad oedd yr un disgrifiad a roddwyd i mi o'i 
ymarferiad o'r dalent hon yn dod i fyny a'r hyn a 
glywais ac a fwynheais. Dychwelais o'r cyfarfod 
hwnnw yn meddu cywirach syniad, ac o ran hynny, 
uwch syniad — o werth a gwasanaeth dawn fel agwedd 
arbennig ar bregethu Cymraeg nag oedd gennyf o'r 
blaen. Cefais y fraint yn fy nydd o wrando ar brif 
gewri y Pulpud Cymreig. Clywais Tanymarian, 
Thomas Aubrey, Ap Vychan, Hiraethog, Owen a John 
Thomas, Herber, Yr Eglwysbach. William Nicholson, 
Dr. Edwards a David Saunders, a bron yr oil o ser 
pulpudol ein dyddiau ni, ond mor bell ag oedd dawn 
yn y cwestiwn, dawn melus, tyner, perseiniol, effeithiol 
ysgubol, a gwir Gymreig ymhob nodwedd ohono, nid 
oedd yr un ohonynt yn feistr mor berffaith arno a fy 
niweddar gyfaill " Owen Glandwr." 

Waeth i ni heb gynnyg deffinio y ddawn Gymreig, 
byddai yr un mor hawdd i ni allu argraffu storm, neu 
dynu darlun o arogl. Rhywbeth i'w theimlo ac nid 
i'w disgrifio, ydyw hwyl. Ond beth bynnag ydyw, yr 
oedd " Owen Glandwr " yn berffaith feistr ami, nid 
trwy gelfyddyd, ond trwy ei feddiant o'r " peculia? 
emotion " hwnnw sydd yn trwytho, tanio, a thiwnio 
ysbryd y gwir bregethwr, pan wedi ei lanw a'r Ysbryd 
Glan, ac wedi ymgolli yn y gwirionedd a draetha. 
Nid wyf yn credu y gall neb gafodd y fraint o'i 
glywed " yn ei hwyliau goraf " mewn cyfarfod pre- 
gethu, neu ar faes y Gymanfa, ddymuno gweled 
yr adeg yn dyf od pan fydd y Cymry yn pregethu yr un 
fath a'r Saeson neu'r Scotiaid neu ryw genedl arall. O 
ran hynny, ni waeth beth fo dymuniadau yr ychydig 
hyn, y mae dawn arbennig pulpud Cymru yn un o'r 
pethau hynny nas gall farw tra y bydd yr hen genedl 
ei hun yn fyw. Derfydd yr elfennau a'r nodweddion 
anymunol a berthyn iddo, ond f e ddaw y peth byw — y 
peth hwnnw oedd yn gwneud pregethu ein diweddar 



Maes y Gymanfa. 153 

frawd mor swynol, mor argyhoeddiadol, mor nerthol, 
mor adeiladol, ac uwchlaw popeth, mor wasanaeth- 
gar, — fe ddaw hwnnw yn fwy i'r amlwg nag erioed yng 
Nghymru Fydd ; a bydd cofio am ei gyflawniadau 
yng ngweinidogaeth Mr. Owen yn gynhorthwy er 
gweled ei werth a chydnabod ei wir bwysigrwydd. 

Yr oedd yna lawer o elfennau amlwg ereill yn cyfrif 
am yr hyn oedd ein cyfaill fel pregethwr llwyddiannus, 
ond bydd i ereill draethu arnynt. Colled fawr, colled 
anrhaethol oedd ei golli mor gynnar. Prin y gallwn 
sylweddoli na chawn glywed ei lais perseiniol, a 
gwrando ar ei ddawn toddedig mwy ! Mor gynnes 
oedd ei gyfeillgarwch, mor ddiddan ei gymdeithas, 
mor ddiddichell ei ysbryd, mor bur ei ymddiddan, 
mor ddyrchafol ei gwmni ! Bydd ein holl gofion am 
dano yn felus ac yn ddyrchafol byth. 

Gallem, pe gofod yn caniatau, ychwanegu tyst- 
iolaethau oddiwrth lawer yn ychwaneg, ond bydd 
yr uchod yn ddigon fel danghosiad o'r dylanwad 
a ddilynai bregethu Mr. Owen yn ei oedfaon ar- 
bennig. 



PENNOD XII. 



Xlwpfan £ 2)arlitb£&&. 

Ffaith ddyddorol yn hanes bywyd cymdeithasol 
Cymru ydyw cysylltiad agos Pulpud y Pregethwr 
a Llwyfan y Darlithydd. Y mae hanes y Ddar- 
lith yn y byd Cymreig yn anwahanol gysylltiedig 
a hanes y Pulpud. Cydnabyddir yn gyffredin 
mai tad y ddarlith yng Nghymru ydyw y di- 
weddar Hybarch William Rees, D.D. (Gwilym 
Hiraethog), ac mai ei ddarlith ef ar " Williams 
Pantycelyn " ydoedd y gyntaf o'r miloedd dar- 
lithiau sydd wedi eu traddodi ar lwyfannau Cym- 
reig o hynny hyd yn awr. Y mae y gwasanaeth 
ardderchog a wnaed i fywyd y genedl, mewn cadw 
yn fyw gewri y dyddiau gynt, mewn rhoddi gwy- 
bodaeth ar f aterion pwysig mewn ffordd ddyddorol, 
mewn sicrhau elw ariannol i dalu dyledion ein 
haddoldai, ac mewn llawer cyfeiriad arall, gan y 
pregethwyr poblogaidd a droisant eu sylw at 
ddarlithio, wedi bod yn amhrisiadwy werthfawr. 
Y mae pregethwyr poblogaidd yr Anibynwyr wedi 
bod yn arbennig amlwg yn y cymeriad hwn. 
Cofir enwau a thestynau rhai ohonynt am amser 
hir. Pwy na chlywodd son, ac na ddarllenodd yr 



Llwyfan y Darlithydd. 155 

hanes, am ddarlithiau Hiraethog ar " Martin 
Luther," "Chwyldroad 1848," "Y Pryf yn 
dysgu dyn," " Garibaldi," heblaw ei ymgais 
gyntaf ar "Williams Pantycelyn"? — Dr. Thomas 
Rees, Abertawe, ar " Y Waldensiaid." Ac heb i 
ni fanylu yn y cyfeiriad hwn, gellir dweyd fod enw- 
au Kilsby Jones, Williams Castellnewydd Emlyn, 
Dr. John Thomas, Dr. Herber Evans, William 
Nicholson, Penri Evans, Stephens Tanymarian, 
mor adnabyddus bron fel darlithwyr ag oeddynt 
fel pregethwyr. Yr oedd eu doniau fel pregethwyr 
yn ddiau yn gyfryw ag y gallent eu troi i wasan- 
aeth y llwyfan lawn mor effeithiol ag yr oeddynt 
yn gwneud i wasanaeth y pulpud. Ac eto, nid 
pob pregethwr poblogaidd allasai wneud dar- 
lithydd poblogaidd. Y mae rhagor rhwng pre- 
gethwr poblogaidd a darlithydd poblogaidd, arall 
yw gogoniant y naill, ac arall yw gogoniant y 
Hall, ac yn awyrgylch darlithio drachefn, gellir yn 
sicr ychwanegu fod rhagor rhwng seren a seren 
mewn gogoniant. 

Yn gynnar yn ei oes, anturiodd ein cyfaill y 
Parch. 0. R. Owen i geisio gwasanaethu ei genedl 
fel darlithydd, ac nid yw ond gwirionedd syml 
i ddweyd iddo fel darlithydd ennill safle uchel ac 
anrhydeddus ym marn y wlad. Ac eto, mor gryf 
ydoedd y pregethwr ynddo ef, fel y gellir yn 
gywir ddweyd mai math o bregethu ydoedd ei 



156 Cofiajit 0. R. Owen. 

ddarlithiau ef hefyd, ac yn hynny, efallai, yr oedd 
dirgelwch eu llwyddiant yn gymaint a dim. Ei 
ddarlith gyntaf ydoedd yr un ar " Dr. Rees, Aber- 
tawe," yr hon a gyfansoddodd yn 1886, ac a dra- 
ddododd gyntaf i'w gynulleidfa ei hun yng Nglan- 
dwr yn gynnar yn y flwyddyn honno. Gafodd 
gynulleidfa fawr i'w wrando am y tro cyntaf yn ei 
gymeriad newydd, a chafodd yntau hwyl an- 
arferol yn ei waith. Ymledodd y son am dano 
trwy yr holl wlad fel darlithydd, a daeth ceis- 
iadau iddo ei thraddodi drachefn, wrth y degau 
a'r ugeiniau. Cyn pen ychydig fisoedd, yr 
ydoedd y galwadau am y ddarlith lawer yn fwy 
nag y gallai efe eu cyfarfod, ac yn ystod y blyn- 
yddau dilynol, traddododd hi mewn rhai cannoedd 
o leoedd trwy Dde a Gogledd Cymru, ac yn Eg- 
lwysi Cymreig y trefi Seisnig. Yr oedd amryw 
bethau yn ddiau yn cyfrif am boblogrwydd eithr- 
iadol y ddarlith hon. Yn un peth, yr oedd y 
testyn yn un a anwylid yn fawr gan yr holl enwad, 
a'i farwolaeth sydyn ac anisgwyliadwy yn 1885, 
wedi peri galar a hiraeth mawr trwy yr holl dir. 
Ymhellach, yr oedd y darlithydd eisoes fel pre- 
gethwr poblogaidd yn adnabyddus trwy yr enwad, 
ac yn bersonol yn meddu cymwysterau eithriadol 
i ddarlithio ar Dr. Rees. Cawsai gyfleusterau 
lawer i adnabod ei wrthrych, meddai yr anrhydedd 
o fod yn cael ei ystyried gan y Dr. yn un o'i 



Llwyfan y Darlithydd. 157 

gyfeillion mwyaf mynwesol, buont yn cydbregethu 
ddegau ac ugeiniau o weithiau mewn cyfarfodydd 
a chymanfaoedd, ac yr oedd yn ed.mygydd di- 
derfyn o'i wrthrych. Yn ychwanegol at hyn oil, 
yr oedd Mr. Owen yn feistr yn y ddawn o efelychu 
ei wrthrych yn ei arddull a'i lais fel pregethwr, a 
gwnai hynny bron at berffeithrwydd yn ystod y 
ddarlith. Dygai hefyd ereill o enwogion ymadaw- 
edig y pulpud Cymreig dan dreth yn yr un ffordd. 
Y mae copi o'r ddarlith hon ger ein bron yn awr, 
ac er nas caniata gofod i ni ei rhoddi oil i fewn yn y 
gyfrol hon, eto tybiwn nad anyddorol fydd gan y 
darllennydd gael rhywfath o grynhodeb ohoni yn 
y ffurf ganlynol. Cychwynna trwy gyfeirio yn fyr 
at etifeddiaeth y Genedl Gymreig mewn pregeth- 
wyr mawr, na fu eu rhagorach er dyddiau yr 
Apostolion ; a thra y gall cenhedloedd ereill 
ymffrostio yn eu milwyr, eu hathronwyr, eu gwleid- 
yddwyr, eu beirdd, a'u cerddorion, gall y Genedl 
Gymreig yn deg ymffrostio yn ei phregethwyr, ac 
nid y lleiaf ymysg y cewri hynny ydoedd Dr. 
Thomas Rees, Abertawe. Yna cymer fras-olwg 
ar hanes bywyd ei arwr, gan ddechreu gyda'i 
enedigaeth yn ardal dawel Capel Isaac, Sir Gaer- 
fyrddin, yn niwedd y flwyddyn 1815. Rhydd 
olwg ffafriol iawn ar yr ardal honno yn ei chref- 
yddolder a'i Hymneilltuaeth. Y cymeriadau 
amlwg yn hanes yr achos Anibynol yn yr ardal, a'r 



158 Cofiant O. R. Owen. 

dadleuon brwd a fyddent yno yn yr hen amser ar 
faterion diwinyddol. Yna a ymlaen i fanylu ar 
nodweddion Dr. Rees fel bachgen, ei ddyddordeb 
fel plentyn mewn darllen, a holi rhai hyn nag ef ar 
gwestiynau crefyddol, tlodi yr amgylchiadau y 
dygwyd ef i fyny ynddynt, a'r prinder manteision 
addysg a gafodd pan yn ieuanc, dim ond chwarter 
o ysgol ddyddiol, a honno trwy garedigrwydd 
cymydog, a than athraw o'r hen ddosbarth, oedd yn 
brin iawn ei wybodaeth, ac yn brinnach na hynny 
yn y ddawn i gyflwyno y wybodaeth honno i arall, 
ymddanghosiad y ddawn brydyddol yn y bachgen 
yn ieuanc, gan roddi enghreifftiau difyr o'r ddawn 
honno, a'r modd y dadblygodd Dr. Rees hi 
nes dyfod ohono yn un o emynwyr mwyaf 
poblogaidd ei genedl. Yna disgrifia y Diwygiad 
crefyddol yn torri allan yn ardal Capel Isaac yn 
1828, ac fel y daeth y llanc Thomas Rees dan 
ddylanwad y Diwygiad hwnnw, yr hyn a ar- 
weiniodd i'w waith yn dechreu pregethu yn 1832. 
Ei symudiad i weithio yn Aberdar yn 1834. Ei 
alwad gyntaf i fod yn weinidog yng Nghraigybar- 
goed yn 1836, a'i urddiad yno pan yn ugain oed. 
Dilyna ef oddiyno yn ei symudiadau i Aberdar yn 
1840, i Lanelli yn 1842, oddiyno i Cendl yn 1849, 
ac oddiyno drachefn yn 1862 i Abertawe, lie y 
treuliodd weddill ei oes fel gweinidog. Geilw 
sylw neilltuol at lafur llenyddol ei arwr, yn cyf- 



Llwyfan y Darlithydd. 159 

ieithu esboniad Albert Barnes i'r Gymraeg, yn 
ysgrifennu Hanes Ymneilltuaeth Gymreig yn 
Saesneg, yn cyhoeddi Esboniad cyflawn ar y Beibl, 
yn ysgrifennu hanes Eglwysi Anibynol Cymru 
mewn cysylltiad a'i gyfaill Dr. John Thomas. 
Wedi bod yn lied fanwl fel hyn gyda hanes bywyd 
ei arwr, a rhagddo i nodi y gwersi ydoedd am 
ddysgu i'w wrandawyr oddiwrth ei fywyd, a than 
ei ddwylo, megis, y mae y ddarlith, fel yr awgrym- 
asom yn barod, yn troi yn bregeth, a dysgu y 
gwersi ymarferol hynny y byddai o hynny i'r 
diwedd fel meistr y gynulleidfa. Megis yn (1 ) Y gall 
dyn trwy ymroad a phenderfyniad ymgodi i safle 
uchel mewn cymdeithas er gwaethaf llawer o 
rwystrau. Dengys fel yr oedd gyrfa Dr. Rees o'r 
cychwyn yn yrfa trwy anhawsterau, rhwystrau 
fuasent yn ddigon i gladdu dynion diyni a di- 
ymdrech mewn dinodedd hollol, ond danghosai 
fel yr oedd Thomas Rees wedi ymgodi trwyddynt 
oil i safle amlwg o barch ac anrhydedd yn ei 
enwad yng Nghymru a Lloegr, wedi dyfod yn 
Gadeirydd Undeb Gynulleidfaol Lloegr a Chymru, 
etc. Eglurai hyn ymhellach trwy gyfeirio at 
ddynion fel Disraeli, Livingstone, Carey, Cobden, 
gan ddangos mai gwers y cyfan ydoedd — ym- 
drecher. (2) Y gall dyn trwy ddiwydrwydd diflino 
wneud gwaith mawr mewn oes gymharol fer. Ni 
bu Dr. Rees fyw yn hen, 69 oedd ei oedran pan yn 



160 Cofiant 0. R. Owen. 

marw, ond gwnaeth waith anhygoel yn ei ddydd, 
fel esboniwr, fel hanesydd, fel pregethwr, fel 
darlithydd, fel gweinidog, gan roddi enghreifftiau 
tarawgar o'r Dr. ymhob un o'r meusydd hyn. 

(3) Fod poblogrwydd pregethwr yn dibynnu ar y 
modd y sieryd yn ogystal ag ar yr hyn a lefaro. 
Yn y cysylltiad hwn, eglurai ffordd Dr. Rees o 
siarad, a rhoddai engraifft ohono, nes peri i bawb 
oedd wedi gwrando y gwr enwog ei hunan 
hanner credu eu bod yn ei glywed eto mewn cnawd. 

(4) Fod bywyd o wasanaeth cydwybodol i Dduw 
yn werth ymestyn ato. Danghosai fel yr oedd 
bywyd Dr. Rees yn un felly. Ac yna eglurai y 
fath werth sydd mewn bywyd felly : (a) oblegid 
y mae bywyd felly yn sicrhau cydwybod dawel ; 
(b) oblegid y parch a enilla oddiar law cym- 
deithas — dengys y parch oedd i fywyd a chymeriad 
Dr. Rees ymhobman fel y danghosid hynny iddo, 
yn ei fywyd, fel y gwylid ef gan genedl gyfan yn ei 
gystudd, ac yn arbennig fel y danghosid hynny 
gan y miloedd a ddaethant i Abertawe i ddilyn ei 
weddillion i'r bedd ; (c) derbynia bywyd felly 
gymeradwyaeth Duw. Dyna rhyw fraslun o'i 
ddarlith ar Dr. Rees, ac nid oes eisiau craffter 
mawr i weled yr elfen gref o bregethu sydd yn 
rhedeg drwyddi o'r dechreu i'r diwedd. Y mae 
gennym le cryf i gredu y profodd yn y traddodiad 
ohoni yn bregeth werthfawr i lu o bobl ieuainc. 



Llwyfan y Darlithydd. 161 

Ymhen pedair blynedd wedi iddo ddechreu dar- 
lithio ar Dr. Rees, dechreuodd ar destyn arall, sef 
" Fy Nghenedl," a thraddododd hon eto mewn 
degau, os nad ugeiniau, o eglwysi trwy Gymru. 
Y mae y ddarlith hon yn awr ger ein bron, ac os yr 
un, y mae yn fwy pregethwrol ac ymarferol yn ei 
hamcan na'r gyntaf. Cafodd, trwy gyfrwng y 
ddarlith hon, gyfleustra i ddweyd llawer o bethau 
buddiol wrth gynulleidfaoedd Cymru, yn well nag 
y gallasai o bosibl wneud hynny mewn pregeth. 
Wele i'r darllennydd fras-linelliad o'i chynnwys : — 

Dechreua yn gyntaf oil trwy fwrw golwg frysiog 
dros hanes y genedl Gymreig o'r oesau boreuaf. 
Yna daw ymlaen at y pethau a ystyriai efe yn 
neilltuolion y genedl, megis (a) Ymlyniad y Cymro 
wrth ei wlad a'i iaith. (b) Hoffter y Cymro o 
ryddid crefyddol fel y daw i'r golwg yn ei ym- 
neilltuaeth oddiwrth yr Eglwys Wladol. (c) Hoff- 
ter y Cymro o'r Eisteddfod. Danghosai fel y 
mae yr Eisteddfod yn hollol Gymreig fel sefydliad, 
ac fel y mae wedi bod yn famaeth ardderchog i 
dalent ac athrylith. Yna deuai at y Cymanfaoedd 
Cymreig, ac yn y diriogaeth hon yr ydoedd yn ei 
elf en. Danghosai fel yr oedd y Gymanfa wedi 
dylanwadu ar gymeriad y genedl, deuai dynion i'r 
gymanfa na ddeuent i gyfarfodydd ereill, a chlyw- 
ent ynddi brif bregethwyr y genedl ; ymhellach 
fel yr oedd y gymanfa wedi dylanwadu i feithrin 

M 



162 Cofiant 0. R. Owen. 

uchelgais yn ei meibion i ragori fel pregethwyr. 
Teimlad byw a gwresog, hawdd dylanwadu arno, 
ydoedd nodwedd genedlaethol arall yr arhosai 
arno. Wedi aros fel hyn gyda neilltuolion y 
genedl, ai rhagddo i gyfeirio at ei diffygion, a 
nodai fel y pethau amlycaf yn y cysylltiad hwnnw : 

(a) Diffyg ysbryd anturiaethus. Diffyg nad oedd 
yn perthyn i'r genedl yn wreiddiol, ond a ddaeth 
i fewn i'w chymeriad fel canlyniad ei gorchfygiad. 

(b) Amharodrwydd i gydnabod a chynorthwyo ei 
phlant sydd yn ceisio ymddyrchafu. Tra byddo 
rhywun ar lawr yn ceisio dringo, ychydig neu 
ddim cymorth a ga gennym ; a gwaeth na hynny, 
yr ydym yn rhy debyg o roddi pob carreg rwystr 
a allwn yn ei ffordd. Ond wedi iddo esgyn yn 
ddigon uchel, yr ydys yn eithaf parod i waeddi 
" Abrec " o'i flaen. (c) Diffyg defosiwn mewn 
addoliad. Mynnai ein bod fel cenedl, yn ein 
casineb at ddefodaeth, wedi rhedeg i'r eithafion 
arall, i esgeuluso defosiwn. Llefarai bethau 
miniog dros ben dan yr adran hon, ac yn sicr, 
gwnaeth lawer o les. Ond nid ydyw yn aros gyda 
y diffygion, eithr symuda i sylwi ar ragoriaethau 
y genedl, a noda fel y pethau amlycaf yn ei chym- 
eriad yn yr ystyr honno : (a) Ei pharch i'r 
Saboth ; ac yn y fan hon, nis gallwn ymatal heb 
ddifynu yn llawn ei ddisgrifiad o'r Saboth, ac o'r 
Saboth yng Nghymru yn neilltuol. Meddai : 



Llwyfan y Darlithydd. 163 

" fendigedig ddydd ! Y mae dy enw yn ber- 
arogl, a'r adgofion am danat yn gysegredig. 
Dygaist falm i'n clwyfau, cordial i'n hysbryd, a 
chan i'n genau lawer gwaith. Buost ti fel bugail 
tyner yn fy nwyn yn ol lawer gwaith o'm crwydr- 
iadau ffol, gan fy arwain i'r porfeydd gwelltog, 
ger Haw y dyfroedd tawel. Y mae dy awelon yn 
llawn o beraroglau y wlad well, a'th ddistawrwydd 
yn rhoddi mantais i fiwsig y nef i gael ei glywed 
gennyf. Dygaist yn dy freichiau basgedigion 
llawnion o fendithion gras i'm henaid tlawd, a 
chyfeiriaist fy ngolygon pwl i'r wlad yr wyf yn 

gobeithio myned iddi Y mae fy nghenedl 

yn enwog am ei pharch i'r Saboth. Gadawant eii 
goruchwylion a throant allan yn eu gwisgoedd 
goreu, neu yn hytrach eu dillad dydd Sul (oblegid 
felly y gelwir hwynt gennym) i dalu gwarogaeth 
iddo. Y mae dydd Saboth yng Nghymru, lie nad 
yw estroniaid yn aflonyddu ar fy nghenedl, yn 
olygfa a swyna engyl. Y mae twrf masnach wedi 
tewi, rhod y felin wedi aros, trwst y train wedi 
peidio, rali y rholiwr yn ddistaw, murmur y 
pandy yn segur, tine yr eingion wedi tewi, a 
distawrwydd cyffredinol yn teyrnasu, fel pe buasai 
angel wedi sibrwd yng nghlust anian, ' Pob cnawd 
taw yng ngwydd yr Arglwydd, canys cyfododd o 
drigfa ei sancteiddrwydd/ Ar hyd heolydd a 
Uwybrau y gwelir minteioedd o ddynion yn myned 



164 Cofiant 0. R. Owen. 

o nerth l nerth tua Sion, ac yn fuan iawn clywir 
swn canu a moliant ar dannau yr awelon, fel pe 
buasai yr awyr yn llawn engyl megis gynt uwchben 
meusydd Bethlehem." Cyfeiriai yn nesaf at 
hoffter y Gymro o bregethu, a'i ymlyniad wrth 
wirioneddau yr Ef engyl, fel ei ragoriaethau. Sy- 
muda ymlaen yn nesaf i alw sylw at rai o'r pethau 
a ystyriai efe yn beryglon ei genedl, megis yn (1) 
Rhoddi gormod o sylw i ganu ar draul esgeuluso 
gwyddorau ereill. (2) Colli ein gwres crefyddol 
mewn brwdfrydedd gwleidyddol. Gondemniai yn 
llym y bobl nad oes ganddynt gywilydd i waeddi 
Hear, Hear, mewn cyfarfod politicaidd, ond na 
ddywedant byth Amen mewn cyfarfod crefyddol. 
(3) Mabwysiadu pethau gwaelaf y Saeson wrth 
ddysgu eu hiaith. (4) Gwanychu ein Hymneill- 
tuaeth trwy ymraniadau ac ymrysonau. (5) Colli 
ein pregethwyr goreu o ddiffyg cydnabyddiaeth 
deilwng. Ar bob un o'r adrannau hyn, dywedai 
bethau mimog a phlaen, ond dywedai hwynt oil 
mewn ysbryd rhagorol. Y pwynt olaf yn y ddar- 
lith ydoedd Rhagolygon y genedl. Ac yn y cy- 
sylltiad hwn, ymdriniai a chyfleusterau addysg y 
genedl yn bresennol o'u cymharu a'r hyn oeddynt 
gynt. Yna cyfeiria at y rhagolygon am gyd- 
raddoldeb crefyddol cyfTredinol hollol. Llawenhai 
yn yr arwyddion fod y genedl yn gwella mewn 
moesoldeb, a therfynai gyda yr ymadroddion 



Llwyfan y Darlithydd. 165 

hyawdl : " Y mae y byd yn gwella. Gwyddom 
fod Rawer yn credu yn wahanol, ond y mae credu 
fod y byd yn myned ar ei waeth yn insult ar yr 
Hwn y mae pob awdurdod yn y Nef a'r ddaear yn 
Ei law, fel pe na byddai yn abl i lywodraethu ei dy 
ei hun yn dda. Gwaethygu yn wir ! Nac ydyw. 
Byth oddiar pan yr ymgymerodd yr Iesu a'i achos 
y mae'r byd yn gwella. Y mae y lefain yn parhau 
i lefeinio cymdeithas fwy fwy. Y mae dail pren y 
bywyd yn iachau hyd yn oed y cenhedloedd hynny 
nad ydynt hyd eto yn bwyta o'i ffrwyth. Y mae 
gwelliant amlwg wedi cymeryd lie ym mywyd y 
genedl Gymreig mewn llawer cyfeiriad yn ystod yr 
hanner canrif diweddaf, a bydd y gwelliant yn fwy 
o lawer eto yn ystod yr hanner can mlynedd nesaf, 
os y daliwn gyffes ein gobaith yn ddisigl. Daw ! 
daw Cymru yn Ian yn y man ! Golchir ymaith ei 
budreddi, difodir ei thafarndai, gwagheir ei char- 
charau, diswyddir ei heddgeidwaid am na bydd en 
heisiau mwy, bydd ei thlodion yn anaml, a'i theu- 
luoedd yn fwy dedwydd. Bydd engyl ar eu hedfan 
yn sefyll uwchben Gwalia Wen, wedi eu swyno gan 
brydferthwch y maes a fendithiodd yr Arglwydd, 
ac yn sibrwd wrth eu gilydd, gan ddweyd, ' Gwyn 
ei byd y genedl y mae yr Arglwydd yn Dduw iddi.' " 
Mynnai y ddarlith hon eto, fel y gwelir, 
fel yr un ar Dr. Rees, droi yn bregeth yn nwylaw 
y pregethwr. Yn wir, yr oedd y pregethwr mor 



166 Cofiant 0. B. Owen. 

gryf yn em hanwyl trawd, fel yr oedd popeth 
dan ei ddwylaw yn troi yn bregethau. Fel 
mater o feirniadaeth ar ei ddarlith ar " Fy Nghen- 
edl," dichon y dywedid ei fod yn ymgais at ormod, 
yn cymeryd maes rhy eang a gwasgarog i'w 
deithio mewn rhyw ddwyawr o amser, ac y buasai 
yn well pe y cyfyngasai ei hunan i lai o dir. Ond 
serch hynny i gyd, nis gall neb, ni gredwn, ddarllen 
y braslun hwn o'r ddarlith heb deimlo ei fod yn 
cyffwrdd a phwyntiau hynod o ymarferol, a'i fod 
yn llwyddo yn y ffordd hon i gyfleu cenadwri hynod 
o gyfaddas i'w gynulleidfaoedd. Modd bynnag, 
blinodd ein cyfaill cyn hir ar y gwaith o ddar- 
lithio yn hollol. Ni wnaeth yr un ymgais arall i 
gyfansoddi darlith, er iddo gael llawer iawn o 
gymhellion i hynny. Wedi ei symudiad i Lerpwl, 
llwyddodd y cyfeillion yn Park Road i gael ganddo 
draddodi y ddarlith ar Dr. Rees unwaith. Ac yn 
rhyfedd iawn, llwyddwyd i gael ganddo i roddi 
" Fy Nghenedl " i gymdeithas y Bobl Ieuainc yn y 
Tabernacl, fel y digwyddodd, ychydig fisoedd cyn 
ei oddiweddyd gan ei gystudd. Yr oeddym ein 
hunain yn bresennol ar yr achlysur hwnnw, ac yn 
sicr, ni chlywsom ef erioed yn siarad yn well, yn 
fwy hyawdl, ac yn fwy yn ei elfen nag y gwnaeth 
y noson honno. Hon oedd y waith olaf iddo 
ymddangos ar lwyfan y darlithydd. 



PENNOD XIII. 



12r Bm^nyfcfc at Empnau. 

Nid oedd Mr. 0. R. Owen yn honni bod yn fardd 
nac yn emynydd yn ystyr gyffredin y gair ; ac ni 
buasai ond cam a'i goffadwriaeth i briodoli iddo 
yn y Cofiant hwn yr hyn nad oedd ei hunan yn ei 
hawlio. Ond fel ereill o'i frodyr yn y Pulpud 
Gymreig, teimlai y dyddordeb mwyaf yn emyn- 
yddiaeth y Cysegr, ac ymddifyrrai lawer yn ei oriau 
hamddenol i roi i lawr ei feddyliau mewn ffurf can 
neu bennill. Er mwyn difyrrwch, ysgrifennai 
lawer o'i lythyrau at gyfeillion yn y ffurf honno ; 
ac o bryd i bryd, cyfansoddodd amryw benhillion 
ar destynau y pregethai arnynt. Ceisiodd ddifyrru 
ei hun hefyd yn fynych mewn cyfieithu emynau 
Cymraeg i'r Saesneg ; ac ymysg ei bapurau, 
daethom o hyd i lawer engraifft o hyn. Medd- 
yliem unwaith am gyhoeddi nifer o'r cyfryw yn y 
gyfrol hon, ond wedi ail ystyried, prin y tybiwn y 
byddai yn deg ag ef i gyhoeddi yr hyn na fwriadodd 
efe erioed i weled goleu dydd. Modd bynnag, y 
mae yn y Caniedydd Cynulleidfaol dri emyn 
o eiddo ein cyfaill, sydd yn gynrychioliad teg o'i 
ddawn yn y cysylltiad hwn ; ac y mae y tri emyn 



168 Copant 0. R. Owen. 

hynny eisoes wedi ennill iddynt eu hunain le ar- 
hosol yn emynyddiaeth Cymru. Cenir hwynt mor 
fynych yn ein cynulleidfaoedd trwy Gymru oil 
ag y gwneir odid unrhyw emyn yn y llyfr — yr hyn 
a brawf eu bod yn cyffwrdd a thant naturiol yn y 
galon Gymreig. Yn yr emynau hyn, deil ein 
cyfaill i bregethu i'r genhedlaeth sydd eto heb ei 
geni. Ychydig wythnosau yn ol, ceisiasom gan ein 
cyfaill y Parch. R. Gwylfa Roberts, Llanelli, i 
edrych dros gasgliad o emynau Mr. Owen, ac 
ysgrifennu ychydig nodiadau arno fel emynydd, 
ac yn garedig iawn, cydsyniodd yntau a'n cais. 
Ac fel y canlyn yr ysgrifenna Gwylfa atom ar yr 
ochr hon i gymeriad ein harwr : — 

NiD oes a'i cyfrifai yn emynydd mawr, nac a'i dodai 
ymysg prif ganiedyddion ein gwlad ; ac eto y mae i 
Mr. Owen le erbyn hyn ymygg ysgrifenwyr salmau 
ei genedl. 

Y meddwl cyntaf am dano yn ddieithriad yw fel 
pregethwr. Yna daw ger ein bron fel dyn hynaws, hy- 
waith, a gwir agos at Dduw — gwr nas gallai y rhai a'i 
hadwaenai oreu beidio credu o dan bob amgylchiadau 
ei fod yn wir dduwiol. Wedyn daw i'n meddwl fel 
cwmniwr llawen, a chyfaill i'w frodyr yn y weini- 
dogaeth ; am y carent ei gyfarfod ymhobman, a chyd- 
letya ag ef, heb ofn chwerwder na mursendod na ffug- 
ddifrifwch o gwbl, oblegid pethau dieithr iddo oedd 
y rhai hyn oil. Diau hefyd y gellid nodi meddyliau 
ereill am dano a fuasai yn dod atom yng nghynt na'r 
un fel Emynydd ; ac eto, y mae gyf erbyn a'i enw yn y 
Caniedydd Cynulleidfaol dri emyn gwir gymeradwy, 
a gall un neu ddau ohonynt fod yn anfarwol. 



Yr Emynydd a'i Emynau. 169 

Ymddengys f el petai wedi bod yn uchelgais gan nif er 
o efengylwyr goreu ein gwlad — na phroffesent fod yn 
feirdd, yn ystyr gyffredin y gair — i gyfansoddi emyn. 
Ceir ymhob casgliad o werth a feddwn fel cenedl 
fod emyn neu ddau yn dwyn enwau pregethwyr mawr 
Cymru. Mae Thomas Charles o'r Bala wedi rhoi i 
ni un pur adnabyddus : 

" Dyfais fawr tragwyddol gariad." 
Dr. George Lewis yw awdwr : 

" Rhyfedd na buaswn 'nawr 
Yn y fflamau." 
Dr. Phillips, Neuaddlwyd : 

" Cofio am farwolaeth Iesu." 
Azariah Sadrach : 

" Os gofyn rhywun beth yw Duw, 
Atebwn ni mai cariad yw." 
Thomas John, Cilgerran : 

" O ! Arglwydd, dyro fwy o flas." 
Christmas Evans : 

" Y fraich fu'n hollti'r mor." 
John Elias : 

" Ai am fy meiau i, 

Dioddefodd Iesu mawr." 
David Saunders : 

" Pa Dduw ymhlith y duwiau." 
Herber Evans : 

" Dal fi yn agos at yr Iesu." 

A gellid enwi llu mawr fel hyn o wyr a gofir fel pre- 
gethwyr blaenaf y genedl, sydd wedi gadael rhyw un 
neu ddau o emynau anfarwol ar eu hoi ; a hawdd yw 
deall mai cynyrch profiad sancteiddiedig yw'r oil. 
Nid disgyblaeth meddwl yn ogymaint a disgyblaeth 
ysbryd sydd y tu ol i bob un o'r emynau uchod. 
Teimlad cyffelyb efallai fu yn cymell Mr. Owen i 
ychwanegu at ganiadau saint ei wlad. Nid oedd efe 
o gwbl yn honni bod yn fardd ; ac ni ddaeth i'w 
feddwl gyfansoddi dim ar gyfer eisteddfod na gornest 



170 Cofiant O. R. Owen. 

lenyddol, hyd y gwyddom. Hawdd gweld hefyd 
na fu efe erioed yn partoi ei feddwl a'i iaith, nac yn 
ceisio datblygu arddull a meistrolaeth ar fesur ac odl 
yn y rhagolwg ar gyfansoddi yr hyn a elwir yn f ardd- 
oniaeth. Nid oes geinder celfydd yn nodweddu yr 
hyn a ysgrifennodd, — profiad ysbrydol yn cael ei 
ddweyd mewn dull syml, yw ei emynau ef, heb na 
rhwysg na rhodres. Mae digon o deimlad ynddynt ; 
ond teimlad pregethwr ydyw, a hwnnw wedi cronni 
ynddo, ac o'r diwedd yn gwneud burst allan ar ffurf 
emyn. 

Nid yw iaith gain a dillyn yn gwbl angenrheidiol 
mewn emynydd, a phrin y daliai neb fod Mr. Owen 
yn eithriadol gyfoethog i'r cyfeiriad hwn. Nid oedd 
yn defnyddio'r ffurfiau perffeithiaf ar eiriau yn ei 
bregethau na'i emynau. 'Chymerodd efe erioed amser 
i chwilio am y geiriau ceiniaf a'r ffurfiau prydferthaf 
i lunio ymadrodd— ac yn hyn y mae iddo frodyr lawer 
ymysg pregethwyr ac emynwyr pennaf y byd. 

Raid i emynydd ychwaith ddim talu sylw eithriadol 
i arddull, na meddu dychymyg byw, beiddgar, nac 
hyd yn oed fod yn feistr ar fesur a chorfan ac odl a 
saerniaeth allanol. Ysbryd emyn yw ei brif beth 
bob amser. Gall fod yn syml a diaddurn, a digon 
amddifad o grefftwaith a beiddgarwch a phopeth 
felly. Haerai neb fod Mr. Owen wedi rhoi llawer o'i 
fryd ar fod yn berchen arddull ddeniadol a phendant. 
Yr oedd ton efengylaidd iawn i'w feddwl, a phopeth 
a wnai'n amlygu hynny — dyna i gyd. Pell oddiwrtho 
ymhob ystyr oedd gwylltineb ac eondra a bywiog- 
rwydd dychymyg. Hawdd gennym feddwl hefyd 
iddo gymeryd gweithiau gweinidogion ereill fel y 
rhai a enwyd eisoes yn fwy o batrymau iddo nac 
emynau rhai cydnabyddedig yn y gangen hon, megis 
Pantycelyn ac Ann Griffiths ac ereill ; ac os felly, 
byddai yn fwy parod i ddifateru ynghylch saerniaeth 
a mesur, etc. Yr oedd i Mr. Owen un cymhwyster 



Yr Emynydd a'i Emynau. ill 

diamheuol i fod yn emynydd, — profiad oeddjbeunydd 
yn dod yn ftoy sancteiddiedig ; ac o dan y profiad. 
ysbryd efengylaidd gorfoleddus. Yn ddios, yr oedd 
Uiw byd arall ar ei feddwl ; a rhyw naws bur gyson 
a'r hyn a ystyrir yn ysbrydol, yn nodweddu ei holl 
fywyd. 

Gellir yn rhwydd feddwl am dano ar ddiwedd 
dydd o bregethu hwyliog yn torri i ganu o ran ei 
brofiad, a'i ysbryd yn naturiol litliro i don foliannus, 
ac o dan amgylchiadau felly cymerai ei f eddyliau ffurf 
emyn yn hawdd. Nid oedd gwneud pennill neu ddau, 
yn syniio i fyny ei brofiad am y dydd, yn fawr tra- 
fferth. I'r graddau y byddai ei f eddyliau ar lefel 
ysbrydol uchel, ac yn llifo ohono yn naturiol, y llwyddai 
i wneud emyn da. Os na byddai'r hwyl arno ef ei 
hun yn eithriadol, a'i ysbryd oil o dan eneiniad y dydd, 
wel, penhillion cynredin a geid ganddo ; ac y mae wrth 
ein llaw y funud hon rai a gyfansoddodd ar adegau 
felly, pan nad oedd fawr o hwyl na gorfoledd yn ei 
hanes, — nid oes dim yn neilltuol ynddynt, ac efallai 
na chyhoeddir mohonynt byth, ac ni bydd hynny'n 
golled fawr iddo ef nac i neb. 

O'r ochr arall, cymerer unrhyw un o'i dri emyn 
goreu : 

" Dyro afael ar dy eiriau, • 

Dyro afael ar y gwir, 
Dyro inni sypiau grawnwin — 

Grawnwin addf ed Canaan dir ; 
Hawddach teithio 

Wedi profi ffrwythau'r wlad, 

" O ! mor felus yw y grawnwin 
Er eu cludo ffordd mor bell, 

Yn y wlad lie maent yn tyfu 
Diau byddant lawer gwell ; 

Gwledda yno 
Gawn ar gariad Duw a'i hedd." 



172 Cofiant 0. R. Owen. 

Gellir dychmygu ymha ystad feddyliol yr oedd pan 
yn cyfansoddi y rhai hyn, — onid oes adlais o orfoledd 
ysbrydol y galon ynddynt ? Nid oedd dydd Cy- 
manfa ymhell, un ai yr oedd wedi pasio gyda nerth a 
dylanwad mawr, ac wedi gadael yr awdwr mewn 
ysbryd uchel a moliannus ; neu ynte yr oedd y Gy- 
manfa wrth y drws, ac yntau'n ffyddiog baratoi ar ei 
chyfer, ac yn meddwl llawer am dani ; ac adgofion o 
Gymanfaoedd ffrwythlon ereill yn ei galonogi ar y 
pryd. Teimlad lied debyg sy'n gorwedd y tu ol i'w 
emyn arall — awch am gael eneidiau i ddiddosrwydd ; 
syched am gael siarad a phechaduriaid yn enw'i 
Feistr ; siarad ag afradloniaid yn enw ei Dad. 

" Tuag adref 'rwyf yn teithio, 

Tuag adref at fy Nhad ; 
Hoffai'm hysbryd hedeg yno 

Heb ymdroi mewn anial wlad : 
Ymfoddlonaf, 

Mwy o waith fel hyn a wnaf. 

' ' Dwedaf wrth bob un a gwrddaf , — 
' Dewch heb oedi gyda mi ; ' 

Parod yw fy Nhad i'ch derbyn, 
Cartref ganddo sydd i chwi.' 
m Ennill rhywrai 

Fydd fy ngwaith wrth fynd ymlaen. 

" Os yn araf 'rwyf yn teithio, 

Deuaf adref yn yr hwyr : 
Faint o ffordd sydd gennyf eto 

Nid oes neb ond Duw a wyr ; 
Ennill rhywrai 

A felusa'r daith i gyd." 

Mor gywir i'w holl weinidogaeth ac i apeliadau grymus 
ei bregethau yw'r uchod ! Ie, " enill rhywrai" — dyna 
oedd ei ddyhead pennaf ; ac nid yw'r pennill ond ad- 
roddiad syml o deimlad ei galon. 



Yr Emynydd a'i Emynau. 173 

Mae nodyn hyfryd dros ben yn yr emyn arall sydd 
ganddo yn y Caniedydd hefyd. Yn wir, y mae fel 
pe'n ymberffeithio yn ei grefft. ac yn dod yn fwy o 
feistr ar ymadroddi'n rhywiog a hylithr yn hwnnw : 
tarawiadau byrrion, byw a chroyw sydd yn y pum 
pennill, a llawenach sain yn rhedeg trwy'r oil. Bore 
Sul ydyw — 

" Hyfryd yw'th addoli, 

Arglwydd, yn Dy dy, 
Pan fo'r nef yn gwenu 

Arnom oddifry. 

" Goleu ar Dy eiriau 

Sy'n D'oleuni Di ; 
O ! datguddia heddyw 

Gyfoeth Calfari. 

" Hyfryd yw gweddio, 

Melus yw y gan, 
Pan y toddo'r galon 

Yn y Dwyfol dan. 

"Arglwydd! dyrcha'th wyneb 

Ar ein hoedfa 'nawr ; 
Tywallt o'r uchelder 

Ysbryd gras i lawr. 

• 
"Fe a'r byd yn anghof 

Yn Dy gwmni Di ; 
Tawel hedd paradwys 
Leinw'n henaid ni." 

A phwy a wad i Owen R. Owen le ymysg emynwyr ei 
genedl, a phwy a ddywed nad oedd iddo Salm a Thelyn 
wedi darllen ohono benhillion melus fel hyn ? Mae 
ereill gennym mewn llyfryn — yr oil wedi eu dodi i 
lawr ganddo ef ei hun ; ond credwn fod y goreuon 
o'i emynau eisoes yn eiddo'r genedl ; ac y maent yn 



174 Cofiant 0. R. Owen. 

ddigon i ddangos fod yr ysbrydoliaeth sy'n cyfoethogi 
y cysegr a chan, wedi dod heibio droion i babell yr 
efengylydd per — " Owen Glandwr." 

Nid oes angen ychwanegu er dangos fod i Mr. 
0. R. Owen le parchus ymysg Emynwyr Gymru. 



PENNOD XIV. 



Bn fcfcto&t>et3at mewn cpstubfc. 

Bendithiwyd Mr. 0. R. Owen a chorfT cryf. ac am 
flynyddoedd lawer mwynhaodd iechyd rhagorol. 
Ac yn ystod y blynyddau hynny, gweithiai yntau 
yn ddiball, gan roddi treth drom ar y corff hwnnw. 
Modd bynnag, daeth arwyddion yn gynnar fod y 
nerth yn dechreu pallu, a'r cryfder yn dechreu 
rhoddi ffordd. Gwyddai ei gyfeillion agosaf ei fod 
rai blynyddau cyn ei symudiad o Landwr i Lerpwl, 
ymhell o fod fel y bu. Ond ni tbybient hwy, ac yn 
sicr ni thybiodd yntau ychwaith, fod unrhyw 
berygl. Am y tair blynedd cyntaf o'i fywyd yn 
Lerpwl, ymddanghosai fel pe yn adennill ei nerth 
cynhennid, ac ymfTrostiai ei hun yn y teimlad na 
fu erioed yn fwy iach nag yr ydoedd yn y cyfnod 
hwn. Ond yn gynnar yn y flwyddyn 1907, daeth 
arwyddion digamsyniol i'w canfod fod y babell, er 
mor gref ac er mor hardded ydoedd, yn dechreu 
siglo. Yn wir, yn yr Hydref blaenorol, pan yn 
pregethu yng ngwyl flynyddol Ebenezer, Aber- 
tawe, teimlai oddiwrth rhyw boenau eithriadol, a 
galwodd i weled ei hen gyfaill a'i gydfyfyriwr yn 
Ysgol Milford, Dr. Evans ; a mynegodd ef id do 



176 Cofiant 0. R. Owen. 

mor dyner ag y gallasai, fod perygl, ac y byddai yn 
rhaid iddo gymeryd gofal. Dechreuodd gyfyngu 
ei hunan i fwydydd arbennig, ac felly, gobeith- 
iai allu atal yr afiechyd rhag myned ymhellach, 
ond parhaodd gyda ei waith fel cynt. Dilynodd ei 
gyhoeddiadau gartref ac oddicartref yn ddifwlch 
hyd ymhell yn y gwanwyn, ond yr holl amser hwn, 
nid oedd agos yn iach. Y tymor hwnnw yr yd- 
oedd wedi cydsynio a chais Pwyllgor yr Ysgol Sul 
yn y cylch i holi y plant yn y Safonau, a gwnaeth 
hynny yn yr holl gapeli gyda gofal mawr. Erbyn 
yr haf, teimlai lawer yn well, a theithiodd lawer i 
gyfarfodydd pregethu a chymanfaoedd. Yr oedd 
yn brysur ryfeddol ym misoedd Mehefin a Gorffen- 
naf ; ac ymysg lleoedd ereill, bu ym Mhendref, 
Bangor, Llanuwchlyn, Cymanfa Trefriw, Bryn- 
siencyn yn agor y capel newydd, yng Nghymanfa 
Ffestiniog, ac yn yr Undeb yng Nghastellnedd, a 
bu hefyd ar ymweliad byr a Glandwr. Treuliodd 
bythefnos o wyliau Awst yn Llanwrtyd, a theimlai 
lawer yn well o'r ymweliad hwnnw. Daeth yn ol 
yn teimlo lawer yn gryfach. Efe ydoedd Llyw- 
ydd y Gymanfa leol y flwyddyn honno ; a dydd 
Sadwrn y Gymanfa, yr oeddis oil fel gweinidogion, 
yn ol yr arfer ers blynyddau bellach, yn cael ein 
croesawu am y dydd yng nghartref clyd Mr. 
Josiah Thomas, Y.H., Rutherglen. Ar yr ach- 
lysur hwnnw, gwnaeth Mr. Owen un o'r anerch- 



Yn ddioddefgar mewn cystudd. ill 

iadau mwyaf hapus. Yn Tachwedd, cawn ef yn 
y Tabernacl, fel y cyfeiriwyd o'r blaen, yn tra- 
ddodi ei Anerchiad ar " Fy Nghenedl." Y Llun 
cyntaf yn Rhagfyr, yr oedd i ddarllen papur yng 
nghyfarfod y gweinidogion Seisnig yn y Junior 
Reform Club. Ac fel y cyfeiriasom yn barod, 
gwnaeth hynny gyda deheurwydd mawr, ond yr 
oedd ar y pryd mewn poenau dirdynol. Y nos 
drannoeth yr ydoedd wedi trefnu i draddodi 
anerchiad i'r gangen-ysgol ynglyn a Park Road 
yn Gorsebank Road, ond ceisiodd gan ysgrifennydd 
y Cofiant hwn i gymeryd ei le y noson honno. Yr 
oedd yntau yn bresennol yn y cyfarfod, ac yn ym- 
ddangos mor siriol ag arfer. Y dyddiau dilynol yr 
ydoedd wedi ei gyfyngu i'w wely, a'i feddyg car- 
edig, Dr. Owen F. Evans, Princes Road, yn gweini 
arno. Am wythnosau yr oedd yn ddioddefydd 
mawr, ond yr oedd yn hynod o siriol ac amyn- 
eddgar. Methai yn Ian a deall paham na chaff ai 
bregethu fel cynt, ac o hyd edrychai ymlaen at 
gael ail-ymaflyd yn ei hoff waith. Yn yr wyth- 
nosau hyn, derbyniai lu o lythyrau oddiwrth ei 
gyfeillion ymhob rhan o'r wlad, yn datgan eu 
cydymdeimlad ag ef, a gwerthfawrogai yntau y 
cyfryw deimladau yn fawr. Yn niwedd Ionawr, 
anfonodd y llythyr canlynol at ei gyfeillion trwy 
gyfrwng y Tyst a'r Brython : 



178 Cofiant 0. R, Owen. 

Syr, — Caniatewch i mi, trwy gyfrwng y Tyst, i 
ddiolch o galon i bawb, eglwysi a phersonau unigol, 
o bob enwad, am eu cydymdeimlad a mi yn y cystudd 
trwm a'm goddiweddodd. Bu eu cydymdeimlad 
caredig a'u dymuniadau taer am fy adferiad, yn siriol- 
deb mawr i mi a'm teulu yn nydd ein prof edigaeth. Y 
mae yn dda gennyf allu hysbysu fy mod yn gwella 
mor gyflym ag y gellir disgwyl. Yr wyf yn myned 
allan am ychydig bob dydd ers wythnos, a bwr- 
iadwn ddechreu ymaflyd yn fy ngwaith y Saboth 
nesaf. Ond y mae fy eglwys anwyl wedi dweyd 
wrthyf fod yn rhaid i mi orffwys yn hollol hyd ddechreu 
mis Mawrth. Nis gallasai un eglwys fod yn fwy 
caredig i'w gweinidog nag y mae Park Road wedi 
bod i mi. Bendith Duw fyddo ami, ac ar bawb o 
gyffelyb ysbryd. Yr wyf yn credu y caf bregethu eto, 
a chredaf y bydd y profiad tanllyd a gefais yn gy- 
morth i mi bregethu yn well o hyn i'r diwedd. " Ni 
byddaf farw, ond byw, a mynegaf weithredoedd yr 
Arglwydd. Gan gosbi y'm cosbodd yr Arglwydd, ond 
ni'm rhoddodd i farwolaeth. Agorwch i mi byrth 
cyfiawnder, af i mewn iddynt, a chlodforaf yr Ar- 
glwydd." — Yr eiddoch yn ddiolchgar iawn i Dduw a 
dynion. 
Ion. 21ain, 1908. O. R. OWEN. 

Ond disgwyl pethau gwych i ddyfod, croes i hynny 
yr oeddynt yn dod ym mhrofiad ein hanwyl gyf- 
aill. Daeth mis Mawrth, ac E brill a Mai, ac yn 
wir Mehefin heibio, yn eu cylchdro, ond nid oedd 
ein cyfaill yn abl i ail-ymaflyd yn ei waith hofl. 
Dyddiadur gwag ydyw ei ddyddiadur am yr holl 
fisoedd hyn ; a beth yn fwy pruddaidd i bregethwr 
na methu cadw ei gyhoeddiadau am fisoedd fel 
hyn ? Ond daliai efe yn siriol odiaeth trwy y 



Yn ddioddefgar mewn cystudd. 179 

cyfan, a gwnai ei deulu a'i holl gyfeillion bob peth 
oedd yn eu gallu hwythau i'w sirioli. Ym Mai, 
daeth i feddwl y bobl ieuainc a berthynent i'r 
cor yn Park Road y syniad hapus o gyflwyno an- 
erchiad hardd i'w gweinidog, yn cynnwys eu dy- 
muniadau da a'u gwerthfawrogiad o'i ddyddordeb 
parhaus yn eu gwaith fel cantorion. Y nos Lun 
cyntaf ym Mehefin, cafwyd cyfarfod dyddorol 
iawn yn Park Road i gyflwyno y cyfryw iddo, ac 
yr oedd yntau, er llawenydd i bawb, yn abl i fod 
yn bresennol i dderbyn yr anrheg. Cymerwyd y 
gadair gan Mr. Salmon Evans, cadeirydd y cor, a 
siaradwyd ganddo ef ac amryw frodyr ereill. 
Wele eileb o'r anerchiad : — 

ANERCHIAD. 

Cyflwynedig i'r - Parch. O. R. Owen, gan 
aelodau Cor Eglwys Anibynol Park 
Road, Liverpool. 

Anwyl Welntdog, 

Caniatewch i ni ddal ar yr achlysur presennol i 
gyflwyno i chwi yr Anerchiad hwn, fel datganiad o ; r 
teimladau da a goleddir gennym fel cor tuag atoch. 
Gwyddom mai yr unrhyw a'r eiddom ninnau ydyw 
syniad yr holl eglwys am danoch fel gweinidog anwyl 
a ffyddlon ; ond yr ydym fel cor yn awyddus i ddatgan 
ein gwerthfawrogiad o'r dyddordeb arbennig a gy- 
merir gennych yn ein gwaith ynglyn a chaniadaeth y 
Cysegr. 

Gofidus i ni oil ydyw y cystudd yr ydych ynddo 
yn bresennol, a'n hamddifadrwydd, trwy hynny, o'ch 
cymdeithas hyfryd, a theimlasom awydd i gymeryd 
y ffordd syml hon i ddangos ein cydymdeimlad 



180 Cofiant 0. R. Owen. 

dwysaf a chwi yn eich afiechyd, yn ogystal a'n hed- 
mygedd o'ch gwasanaeth diflino yn yr efengyl. 
Llawenhawn ymhob arwydd eich bod yn gwella ; ac 
yn y gobaith y cawn yn fuan eto eich gweled yn gryf 
fel cynt, gweddiwn am i chwi gael eich llwyr adf er, er 
cysur eich anwyl briod a'ch plant, yn ogystal a phawb 
ohonom sydd yn teimlo yn anwyl iawn tuag atoch, ac 
y cewch fyw am lawer blwyddyn, nid yn unig i 
harddu y pulpud, ond hefyd i gyfoethogi ein Hemyri- 
yddiaeth fel yr ydych eisioes wedi gwneud, " er mawl 
gogoniant Ei ras Ef." Ydym, ein hanwyl weinidog, 
Yr eiddoch yn serchog, 

SALMON EVANS— Cadeirydd. 

O. R. GRIFFITH— Arweinydd. 

GEORGE J. OWEN— Organydd. 
Mai 1908. (ar ran y Cor). 

Yr oedd yr anerchiad wedi ei droi allan yn y modd 

mwyaf celfydd, a chynhwysai ddarlun o holl 

aelodau y cor, ac hefyd ddarluniau rhagorol o 

Mr. a Mrs. Owen. Yn ychwanegol at y dymun- 

iadau uchod, ceid y ddau englyn canlynol o eiddo 

y Parch. J. 0. Williams (Pedrog) : — 

" Cuaf orchwyl cyfarchiad — yw rhannu 
Rhinwedd brawdol gariad ; 
I fron o dwymlon deimlad 
Mae iaith hwn yn esmwythad. 

"Gan wlad na fynnai'i adu — gwyn ydyw 
Gweinidog yr Iesu ; 
D'wed — Owen, cod y dawn cu, 
Ordeiniwyd i 'nhrydanu." 

Cydnabyddodd Mr. Owen dderbyniad y rhodd 
brydferth hon gyda'r geiriau mwyaf tyner ; a bu 
y weithred brydferth yn sirioldeb mawr iddo. 



Yn ddioddefgar mewn cystudd. 181 

Erbyn hyn, yr oedd wedi cael addewid ei 
feddyg i ail ddechreu pregethu y Saboth cyntaf 
yng Ngorffennaf, ac i bob pwrpas yr oedd y bre- 
geth yn barod ers wythnosau. Yr ydoedd wedi 
penderfynu ar yr adnod a ddifynasai yn ei lythyr 
cyhoeddedig at ei gyfeillion i fod yn destyn ; a 
phan ddaeth y nos Saboth hwnnw, mawr oedd ei 
lawenydd fod y cyfleustra euraidd wedi dod. 
Wedi i'r brawd Mr. Robert Davies ddechreu y 
gwasanaeth trwy ddarllen a gweddio, ac i'r gynull- 
eidfa ganu nifer o emynau cyfaddas iawn i'r am- 
gylchiad, ac i Miss Jennie Maldwyn Jones (un o 
blant yr eglwys) ganu yr unawd : " / know that 
my Redeemer liveth," esgynodd y pregethwr 
cystuddiedig i'r pulpud, a dechreuodd trwy 
ddweyd mai ei anhawster pennaf y noson honno 
oedd byrdra yr amser a ganiateid iddp i bregethu. 
Yr oedd ei feddyg, Dr. Evans, wedi gorchymyn 
mai dim ond am ugain munud yn unig yr oedd i 
siarad. Yr oedd yn llawen i gael bod yn y pulpud 
hwnnw unwaith eto, ar ol bod allan ohono am 
saith mis ac ychwaneg ; ac yr oedd yn llawen 
odiaeth o'r cyfleustra i gael dweyd gair wrthynt yn 
enw yr Arglwydd. Yr ydoedd wedi dewis ei 
destyn y noson honno am resymau neilltuol, ac 
yr oedd y geiriau wedi pwyso llawer ar ei feddwl ; 
ac wedi bod iddo ef yn gordial melus yn y dydd 
blin. Wedi egluro y cysylltiadau yn yr Ysgryth- 



182 Cofiant 0. R. Owen. 

yr, aeth ymlaen i ddweyd fel y daethant iddo ef 
yn uniongyrchol ar ei wely cystudd, oblegid y 
tybiai ef ei fod yn canfod ynddynt genadwri 
bersonol iddo ei hunan — y cai efe nid yn unig 
fyw, ond byw i bregethu. Yr oedd pregethu, 
meddai, yn gyfystyr a byw iddo ef, pan y methai 
bregethu dymunai gael bedd i orphwys ynddo. Ac 
a Uawer o ymadroddion eraill y mynegodd efe ei 
brofiad i'w bobl y noson hond*. Cafwyd oedfa 
gofiadwy gan bawb oedd yn bresennol ; ac yr oedd 
profiad ein brawd fel un wedi cael gorfoledd mawr. 
Y Saboth dilynol, pregethodd ddwywaith, yn 
Great Mersey Street y bore, ac yn Park Road yr 
hwyr. Y dydd Llun dilynol, aeth gyda'i briod a 
nifer o gyfeillion ereill, i gyfarfodydd blynyddol 
Undeb yr Anibynwyr yn Rhosllanerchrugog. Yr 
oedd ef a Mrs. Owen wedi trefnu i aros dros y cyf- 
arfodydd dan gronglwyd garedig y Parch. 0. J. 
Owen a'i briod hoff yn y Talwrn, hen gartref y 
pregethwr enwog, William Williams o'r Wern. 
Gallodd ddilyn amryw o'r cyfarfodydd er ei fod yn 
llesg a gwan ; ac yr oedd yn bresennol yn y gyn- 
hadledd prynhawn dydd Mawrth, ac yn cynnyg fod 
cofnodion yr Undeb am y flwyddyn flaenorol yn 
cael eu cadarnhau fel rhai cywir. Yr oedd yn yr 
oedfa yn gwrando ar y bregeth ~gyntaf , sef eiddo 
y Parch. R. E. Peregrine, B.D., Rhymni, y noson 
honno, ac yr oedd ei Amen a'i felly gymeradwyol 



Yn ddioddefgar mewn cystudd. 183 

i'w glywed trwy yr holl dyrfa. Gallodd hefyd fod 
yn bresennol i wrando anerchiad y Parch. R. 
Thomas, Glandwr, o gadair yr Undeb bore dran- 
noeth. Yn y prynhawn, aeth gyda chyfeillion 
mewn cerbyd i fynwent y Wern, i weled bedd 
Williams, a bu yn y capel, yn adrodd emyn, a dyna 
y gwasanaeth olaf y cymerodd 0. R. Owen ran 
ynddo ynglyn a chyfarfodydd yr Undeb ! Tra yr 
oedd yn llawenydd pur a digymysg i bawb o'i 
frodyr a'i hen gyfeillion ei weled wedi gallu dyfod 
i'r wyl, eto yr oedd rhywbeth yn yr holl am- 
gylchiad oedd yn llanw calonnau llawer a galar ac a 
thristwch dwfn. Y fath olygfa dyner ! Parai i 
un feddwl am gadfridog wedi gorffen ei ddiwrnod 
gwaith yn diosg ei arfau, ond yn mynnu gwneud 
hynny yn " swn y frwydr." Aeth y lluoedd 
adref o'r Undeb yn y Rhos a'u calonnau yn brudd 
a'u llygaid yn llawn dagrau, oblegid credu ohonynt 
na chaent weled ei wyneb ef mwyach, ac felly y 
bu ! Bore dydd Iau, dychwelodd adref i Lerpwl, a 
thrannoeth cawn gofnod yn ei ddyddiadur ei fod 
yn bresennol yn nhy un o'r aelodau yn bedyddio 
baban bach. Y Saboth canlynol gallodd bre- 
gethu ddwywaith — y bore yn Grove Street, a'r 
hwyr yn Park Road. 

Yr wythnos ddilynol, aeth ef a Mrs. Owen i lawr 
i Landwr i dreulio ychydig amser. Fel yr oedd ei 
gystudd yn parhau a'i obeithion yntau am wella yn 



184 Cofiant 0. R. Owen. 

myned yn llai, yr oedd ei serch at yr hen gym- 

dogaeth yn cynhyddu ; yn wir, yr oedd yn awr yn 

dechreu meddwl yn ddifrifol am roddi ei weini- 

dogaeth i fyny, gan nad allai oddef y syniad o 

barhau yn weinidog mewn enw heb allu cyflawni 

gwaith y swydd, a dychwelyd yn ol i Landwr i fyw 

mewn neilltuaeth. Ond y fath oedd ymlyniad yr 

eglwys yn Park Road wrtho, a hofTter personol 

yr holl aelodau ohono, fel na fynnent son am iddo 

ymddiswyddo. Modd bynnag, yr oedd ei fryd ar 

fyned unwaith eto i'r hen ardal, a gweled ei hen 

gyfeillion. Teimlid pryder mawr gyda golwg ar y 

daith, gan fod y ffordd mor bell, ac yntau wedi 

myned yn wan iawn, ond daliodd y siwrna yn well 

nag y disgwylid. Cafodd dderbyniad siriol ryfedd- 

ol, fel y gallesid disgwyl, gan yr hen gyfeillion, a 

chan neb yn fwy na chan ei ddilynydd teilwng, y 

Parch. P. E. Price, yr hyn ydoedd iddo yn sirioldeb 

mawr. Yn garedig iawn, y mae Mr. Price wedi 

ysgrifennu hanes yr ymweliad hwn o eiddo ein 

cyfaill a'i hen faes, ac y mae yn hyfrydwch gennym 

ei roddi i fewn yma : — 

Bu Mr, Owen ar ymweliad ag ardal Glandwr lawer 
gwaith wedi ei ymadawiad i X<erpwl, ac yr oedd yn 
llawen bob amser gan ei gyfeillion yma ei weled a'i 
groesawu. Yr oedd yn ddwfn iawn yn serchiadau 
aelodau eglwysi Glandwr a Chef nyp ant ; siomedig- 
aeth fawr iddynt ydoedd colli ei wasanaeth pan ym- 
adawodd i Park Road ; ond er iddo ymadael yr oedd 
eu hymlyniad yn fawr wrtho, ac yr oedd yn amlwg fod 



Yn ddioddefgar mewn cystudd. 185 

ei ymlyniad yntau yn fawr wrthynt hwythau. Hoffai 
roi tro i'r ardal a gweled wynebau ei hen gyfeillion. 
Yr wyf yn cofio ei glywed yn dweyd mewn cyfarfod 
gweddi yng Nglandwr ar uno'iymweliadau, eifod yn 
barhaus gyda'r eglwysi yn ei feddwl. Byddai yn 
symud beunydd drwy'r gymdogaeth, weithiau dych- 
mygai ei hun yn sefyll gerllaw ffermdy Pencelli, ac yn 
edrych draw at gapel Glandwr a'r fynwent ; bryd arall 
yn sefyll yn ymyl Pontygafel ac yn edrych ar y Villa, 
ei hen gartref . Dywedai y byddai yn cario yr eglwysi 
bob amser yn ei galon, ac nid yw yn anhawdd credu 
hyn. Treuliodd ddarn mawr o'i oes fer yn ddedwydd 
iawn fel gweinidog i'r eglwysi hyn, ac amhosibl oedd 
iddo beidio meddwl llawer am bobl y gwyddis fod iddo 
le cynnes iawn yn eu serchiadau ; ac amhosibl hefyd 
i'r bobl hyn ydoedd peidio cofio am dano yntau, a 
siarad llawer am oedfaon tyner, gwlithog, a gawsant 
o dan ei weinidogaeth. Oedd, yr oedd yn hoff gan Mr. 
Owen ddod ar ymweliad ag ardal Glandwr, ac yr oedd 
yn hoff gan bobl Glandwr ei groesawu. 

Bu yma ychydig fisoedd cyn iddo fethu pregethu. 
Digwyddai fod yn gwasanaethu mewn cyfarfodydd 
diolchgarwch yn Antioch ym mis Hydref, 1907. 
Aeth lliaws i fyny o Landwr i'w wrando. Yr oedd yn 
amlwg nad oedd cystal ag arfer yn ei iechyd, ac nid 
heb ein bod wedi ofni y daeth y newydd i'r ardal, 
ddyddiau olaf y flwyddyn honno, fod Mr. Owen mewn 
cystudd peryglus. Parodd y newydd dristwch mawr 
i bawb yma ; pasiwyd penderfyniadau o gydym- 
deimlad ag ef yn ei gystudd gan y ddwy gynulleidfa. 
Teimlid pryder mawr am dano, ac nid aeth cyfarfod 
gweddi heibio. yn ystod misoedd ei gystudd, heb fod 
gweddiau taerion yn cael eu hanfon at Dduw drosto. 
Tua diwedd mis Gorffennaf y flwyddyn 1908, cafodd 
Mr. Owen eto ddod ar ymweliad a'r gymdogaeth, a 
hwn ydoedd ei ymweliad diweddaf. Gyda'i hen 
gyfaill, yr Henadur E. H. James, Y.H., Pontygafel, y 
byddai bob amser yn aros pan y deuai i'r ardal, ond er 



186 Cofiant O. R. Owen. 

gofid i'w gyfaill, y tro hwn nid oedd ganddo le cyfleus 
i'w dderbyn, gan ei fod wedi symud i dy arall, tra yr 
oedd y Derlwyn, lie y mae Mr. James a'i deulu yn 
byw yn awr, yn cael ei adeiladu. Aeth Mr. a Mrs. 
Owen felly i Lwynllwyd, at un o deuluoedd parchusaf 
Cefnypant ; a buont yma y pythefnos cyntaf o'u hym- 
weliad. Treuliasant y gweddill o'r mis gyda'u hen 
gyfaill anwyl, Mr. W. Morse, yn Abertigen. Yr 
oedd Mr. Owen mewn gwendid mawr, yr oedd yn 
amlwg ei fod wedi cael misoedd o gystudd caled. Ni 
fedrai gerdded ond ychydig, a hynny yn araf iawn. 

Trannoeth wedi dod i'r ardal, aeth o Lwynllwyd 
mewn cerbyd i fynwent Glandwr. I'r fynwent y 
byddai yn mynd gyntaf bob amser wedi dod i'r lie, a 
golygfa dyner oedd ei weled y tro hwn, yn cael ei gyn- 
orthwyo gan gyfeillion i fynd i fyny at fedd ei ddwy 
ferch a'i faban. Cyn ymadael, dywedodd wrth y 
rhai oedd yn sefyll yno gydag ef , na fuasai y darn o'r 
bedd oedd yn wag, ddim yn wag ond am ychydig. 
Daeth i'r gwasanaeth i Landwr fore Saboth, a dyma'r 
bore Saboth cyntaf iddo fod yng Nglandwr er pan 
ymadawodd. Bu yma yn pregethu ar noson waith, 
a bu yma mewn cyfarfod gweddi ; ond dyma'r tro 
cyntaf iddo weled cynulleidfa Glandwr ar y Sul wedi 
iddo ymadael. Yr oedd yn fore braf, a chawsom 
gynhulliad lliosog. Ni cheisiwyd ganddo ddweyd dim 
y bore hwn, ond tybiaf mai Mr. Owen, er hynny, 
oedd yn cael sylw y mwyafrif yn y gynulleidfa. Diau 
iddo yn ei feddwl y bore hwn fynd dros y blynyddoedd 
y bu yma yn gweinidogaethu. Daeth llawer o hen 
wynebau a hen adgofion yn fyw iawn o'i flaen tra yr 
eisteddai yn y gadair yr arferai eistedd ynddi. 

Cyhoeddwyd ef i bregethu y Saboth dilynol ; yr 
oedd yn Saboth Cymundeb, ac nid aiff y bore Saboth 
hwnnw byth o'n cof. Ofnem yn fawr ei weled yn 
esgyn i'w hen bulpud, o'r hwn y cafodd yr hyfrydwcb 
a'r fraint o gyhoeddi Efengyl yr Iesu am 3 lain o 
flynyddoedd. Dechreuwyd y gwasanaeth gan Mr. 



Yn ddioddefgar mewn cystudd. 187 

John Da vies, myfyriwr o Landwr yn Athrofa Aber- 
honddu. Esgynnodd y pregethwr anwyl i'r pulpud, 
ac esgynnai gweddiau lawer yr un adeg o galonnau y 
gynulleidfa i'r nefoedd drosto. Wedi agor y Beibl, 
wlychwyd ganwaith gan ei ddagrau, am rai munudau 
methodd ddweyd gair. Mae yn hawddach dychmygu 
yr olygfa na'i disgrifio ; gwyr pawb a'i hadwaenai am 
dynherwch ei natur, ond y bore hwn. llifai'r dagrau 
brwd, ac wylai y mwyafrif o'r gynulleidfa, ac wrth 
ei wrando teimlem y gallasai eto gael adferiad. 
Ond wedi dechreu, pregethodd yn gryfach nag y dis- 
gwyliem y gallasai. Rhoddwn yma destyn ei 
bregeth a'i rhaniadau : Salm xxx. 4, " Cenwch i'r 
Arglwydd, ei saint Ef, a chlodforwch wrth goffadwr- 
iaeth ei sancteiddrwydd Ef." Paham y dylem glod- 
fori yr Arlgwydd wrth gofio am Ei sancteiddrwydd. 
T. — Oblegid fod sancteiddrwydd Duw yn sicrwydd i 
ni fod Duw yn bleidiol i rinwedd. II. — Oblegid fod 
sancteiddrwydd Duw yn rhoi urddas ar fywyd Ei 
saint. III. — Oblegid fod Ei sancteiddrwydd yn sicr- 
wydd o'i diriondeb tuag at amherffeithrwydd Ei 
saint. IV. — Oblegid fod Ei sancteiddrwydd yn sicr- 
wydd o'i ffyddlondeb i'w addewidion. V. — Clodfor- 
wch Dduw am fod Ei sancteiddrwydd yn ddarlun o'r 
hyn fydd Ei saint yn y diwedd. 

Yr oedd yn amlwg fod Mr. Owen yn teimlo mai hwn 
oedd y tro diweddaf y cawsai bregethu o'i hen bulpud. 
Dywedodd gyda theimladau drylliog mai yn y palas 
yr oedd yn disgwyl gweld y gynulleidfa y tro nesaf. 
Nid oedd wedi meddwl y cawsai wella digon i ddod ar 
ymweliad a hwynt. a phregethu unwaith eto iddynt. 
Dywedodd hefyd os cawsai fyw eto am ychydig, yr 
hoffai yn fawr gael dod yn ol i'r ardal, gan nad oedd lie 
ar y ddaear y dymunai yn fwy dreulio y gweddill o'i 
ddyddiau nag yn ardal Glandwr gyda'i hen gyfeillion. 
Yr oedd wedi gwneud trefniadau i ddychwelyd, os 
gwelai y byddai yn rhaid iddo roi ei waith i fyny. Ond 
mewn ychydig fisoedd, cafodd ei gymeryd i " ardal 



188 Cofiant 0. R. Owen. 

lonydd yr aur delynau." Ganol dydd aeth i ffermdy 
Glandwr, ac oddiyno i Gefnypant erbyn dau o'r gloch. 
Dechreuodd y gwasanaeth ei hunan, a phregethodd 
oddiar y geiriau, " Gweithiwch allan eich iachawdwr- 
iaeth eich hunain." Pregethai yn gryfach nag yn y 
bore. Wrth fwrdd y Cymundeb, dywedodd wrth y 
gynulleidfa ei f od wedi dod ar ymweliad a hwynt ar y 
ffordd i'r fynwent ; yr oedd wedi bod ym mynwent 
Glandwr yn edrych ar y fan yr oedd yn meddwl 
noswylio. Felly y teimlai Mr. Owen, ac felly y 
siaradai yn fynych yn ystod yr ymweliad hwn. 
Ymwelodd a llawer o gartrefi yr ardal, a threuliodd 
brynhawn yn ei hen gartref . Danghoswyd cariad a 
chydymdeimlad mawr tuag ato, a theimlir hiraeth 
dwys wrth feddwl na chawn ei weled yn ein plith 
byth mwy. 

Ymadawodd ef a Mrs. Owen a'r gymdogaeth ddydd 
Gwener, Awst 2 lain, Nid ymddanghosai yn well ei 
iechyd, ond yr oedd ei awydd yn fawr am ddychwelyd 
at bobl ei ofal yn Park Road, i'w gwasanaethu. Ym- 
adawodd ag ardal Glandwr gyda'r gobaith o gael dy- 
chwelyd mewn ychydig fisoedd, os na chawsai adferiad 
digonol i'w alluogi i gyflawni ei waith ; ond ofnai ei 
gyfeillion ei fod yn ymadael am y tro diweddaf , ac er 
tristwch mawr iddynt, felly y bu. 

Y drydedd wythnos yn Awst, dychwelodd i Lerpwl 
heb fod ond ychydig, os dim, yn well na phan yn 
gadael y cartref dair wythnos cyn hynny. Ond y 
Saboth olaf yn Awst gallodd bregethu yn Park 
Road ddwywaith fore a hwyr. Ei destyn yn y 
bore ydoedd 2 loan 9, y frawddeg olaf o'r adnod — 
" Yr hwn sydd yn aros yn nysgeidiaeth Crist, 
hwnnw y mae y Tad a'r Mab ganddo." Yn y nos 
pregethodd yn hynod o effeithiol, er yn llesg iawn, 



Yn ddioddefgar mewn cystudd. 189 

oddiar y geiriau, " Nac esgeulusa y ddawn sydd 
ynot," etc. — 1 Timotheus iv. 14, a honno oedd ei 
oedfa olaf ! Mor awgrymiadol dyner, onide ? Yr 
oedd ei genadwri olaf yn un yr oedd ef ei hun wedi 
bod yn hynod o ffyddlon iddi ar hyd ei fywyd. 
Cafodd ddawn bregethu yn fore, yn wir, yr oedd 
" ynddo " o'i enedigaeth, ac yn ei holl ddyddiau 
nid esgeulusodd hi. hyn i derfyn ei yrfa, gwr 
cystuddiedig iawn fu efe, ond yn yr oil yr ydoedd 
yn " ddioddefgar mewn cystudd." 



PENNOD XV. 



Groesi'r Eton pn £ IRos. 

Erbyn canol Medi yr oedd ein cyfaill wedi ei 
gyfyngu i'w wely, a'r gwely hwnnw yn wely angau 
bellach. Yr oedd yn awr yn y profiad o " un yn 
disgwyl dyfodiad ei Arglwydd," ond mewn llawn 
sicrwydd ffydd gyda golwg ar Ei ddyfodiad Ef. 
Siom fawr iddo oedd methu bod yn bresennol 
gyda'i frodyr yn y Gymanfa leol a gynhelid fel 
arfer yr ail Saboth ym Medi. Ymwelwyd ag ef 
gan agos yr oil ohonynt, ac yr oedd yntau yn llawen 
odiaeth o'u gweled ; ac er yn methu dod o'i ys- 
tafell, yn teimlo y dyddordeb mwyaf yn y gwaith. 
Yn yr Hydref cynhelid cyfarfodydd yr Undeb 
Gynulleidfaol Seisnig yn y ddinas, ac ymwelodd 
amryw o'r frawdoliaeth ag ystafell y claf, ac yr 
oedd yn amlwg i bawb fod terfyn y daith heb fod 
ymhell. Galwodd Dr. Evans am Specialist i'w 
weled fwy nag unwaith, ond nid oedd ganddo ddim 
i'w wneud iddo. Yn ystod y dyddiau hyn, pryd- 
erai lawer am ei bobl, ac ysgrifennodd lythyr at ei 
swyddogion yn cyflwyno i'r eglwys ei ymddi- 
swyddiad ; ond nid oeddynt hwy mewn brys i 
fynegu hynny i'r gynulleidfa. Bellach, hiraethai 



Croesir afon yn y nos. 191 

am fyned adref. Soniai lawer am farw, a dywedai 
yn fynych fod ganddo bedwar dymuniad wedi bod 
ers blynyddau gyda golwg ar ei ymadawiad, sef : 
cael marw gartref, cael marw yn ei waith, cael 
marw yn ddiboen, a ehael marw ar fore Saboth 
Cymundeb. Yn rhyfedd iawn, caniatawyd y dy- 
muniadau hyn iddo gan ei Dad Nefol yn llythren- 
nol. Rhyw wythnos cyn ei farwolaeth, yr oeddym 
gydag ef yn ei ystafell, ac estynnodd i ni bapur yn 
cynnwys, wedi eu hysgrifennu a'i law ei hun, y 
penhillion canlynol fel mynegiant o'i brofiad per- 
sonol yn yr amgylchiadau yr oedd yn myned 
trwyddynt : — 



Cofia Dafydd, O ! fy Nuw, 

A'i holl flinder ; 
Sydd yn suddo nos a dydd 

Yn y dyfnder. 
Pan y metha pawb ynghyd 

Fy nghyfodi, 
A wnei Di, y gore i gyd, 

Wrando'm gweddi ? 

Gwyddost ddyfnder, lied a hyd 

Pob gorthrymder ; 
Ac mae gennyt nerth i'w roi 

At yr amser ; 
Rho i minnau y nerth hwn 

Yn fy enaid, 
Fel na chaffwyf gan y Hi 

Ddim un niwaid. 



192 Cofiant 0. R. Owen. 

Mi chwenychais gael hir oes 

I bregethu, — 
Nefoedd im' yn wastad oedd 

Dweyd am Iesu ; 
Os na chaf fi mwy y fraint 

O'i gyhoeddi, 
'Rwyf am farw dan Ei wen, — 

Yn Ei gwmni. 

Os nad yw D'ewyllys im' 

I gael gwella, 
Gwel yn dda fyrhau y daith 

I'r awr ola' ; 
Carwn gael mynd trwy y glyn 

Heb im' wybod — 
Croesi'r afon yn y nos, 

Heb ei chanfod. 

Taena'th aden dros fy mhlant 

A fy mhriod, 
Gad in' eto yn y nef 

Gael cyfarfod ; 
Boed dy ddelw'n amlwg iawn 

Ar fy mhobol ; 
A maddeu im' golliadau mawr 

Y gorffennol. 

Y nos Iau olaf yn Hydref, yr oeddwn gydag ef 
drachefn, ac meddai wrthyf yn hollol hamddenol a 
thawel : " Y mae pob trefniadau wedi eu gwneud 
yn awr, mi fydda'i wedi myned adref cyn pen 
wythnos arall. Ac er fod y ffordd yn bell, yr wyf 
am gael fy nghymeryd i'm claddu i Landwr wrth 
yr hen gapel/' " ! " meddwn innau, " mi 
wellwch eto/' " Na, dim gwella mwy/' oedd ei 



Croesir afon yn y nos. 193 

ateb. " Wei, a chaniatau hynny," meddwn, 
" 'does dim i ofni gennych chwi, a oes ? " " Nac 
oes," meddai yn gryf, " y mae popeth yn dda 
rhyngof fi a'm Meistr." Ac felly yr ymadawsom, 
er na feddyliais ar y pryd na chawn weled ei 
wyneb ef mwy. Prynhawn dydd Sadwrn, ym- 
welwyd ag ef gan Mr. E. P. Pugh, a'r Parch. 
J. Williams (Pedrog) ac ereill ; a'i eiriau olaf 
wrth ei hen gyfaill Pedrog oedd : " Dyma fi yn 
marw yn ddyn ieuanc, ond popeth yn dda." 
Gwelwyd ef am ychydig funudau drachefn gan un 
oedd yn anwyl iawn ganddo, sef priod ysgrifennydd 
y Gofiant hwn, ac meddai wrthi, " Yr ydwi'n 
mynd i'ch gadael chwi'n awr." Dirwynodd y 
Sadwrn i'r pen ; ac yn blygeiniol iawn bore 
Saboth, Tachwedd y cyntaf, cyn i'r wawr dorri, 
wedi cymeryd ychydig luniaeth o law garedig ei 
anwyl briod, plygodd ei ben yn hollol ddirybudd 
o unrhyw berygl, ar fynwes gariadlawn ei hoffus 
" Meg/' fel ei galwai, ac. aeth adref heb boen na 
loes. Gafodd ei ddymuniad yn y peth y gweddi- 
odd lawer am dano : 

" Groesi'r afon yn y nos, 
Heb ei chanfod." 
Ac yr ydoedd hi yn fore Saboth Cymundeb. 
Yr oedd felly yn Park Road, fel y Saboth cyntaf yn 
y mis yn ol y drefn ; ac yr oedd felly hefyd yng 
Nglandwr y Saboth hwn, yn ol eu trefn hwythau 

o 



194 Cofiant 0. R. Owen. 

o gynnal y gwasanaeth cymundeb bob pedwar 
Saboth. Llawer Saboth Cymundeb hyfryd a 
fwynhaodd efe yn y naill a'r Hall o'r Eglwysi hyn, 
ond bellach wele efe ar fore Saboth Cymundeb, 
wedi cael ei ddymuniad yn llawn, myned i'r wlad 

" lie nad oes diwedd i'r Saboth yn bod." 
Ac fel hyn y terfynodd gyrfa ddaearol y Parch. 
0. R. Owen, yn 54 mlwydd oed, wedi bod yn pre- 
gethu am ddeugain mlynedd, ac yn weinidog 
ordeiniedig am bymtheng mlynedd ar hugain ; 
ac felly y trefnwyd iddo ef fynediad helaeth i 
mewn i dragwyddol Deyrnas ein Harglwydd a'n 
Hachubwr Iesu Grist. 



PENNOD XVI. 



Xle Be&& sng IRglanfcwr. 

Naturiol iawn oedd i'n cyfaill ddymuno cael ei 
gladdu yng Nglandwr, oblegid yno yr ydoedd wedi 
byw fel gweinidog da i Iesu Grist am y cyfnod o 
un mlynedd ar ddeg ar hugain ; yno yr oedd wedi 
bod yn gweini o bryd i bryd yn angladdau llu o'i 
hen gyfeillion ; yno yr oedd yn gorwedd weddillion 
ei blant, ac yno yr oedd yn huno nifer o'i rag- 
flaenoriaid yn y gwaith fel gweinidog yr Eglwys. 
Buasai yn dda iawn gan Gymry Lerpwl gael cadw 
ei weddillion gyda nifer mawr o Gymry enwog 
ereill sydd yn gorwedd yn eu mynwentydd, ond nis 
gallent warafun i Landwr yr anrhydedd prudd- 
aidd hwnnw. Bore dydd Mercher, Tachwedd y 
4ydd, ymgasglodd nifer mawr o gyfeillion yn ei 
breswylfod yn 7 Eversley Street, am 7-30, a chyn 
cychwyn o'r ty, darllennodd yr Hybarch Ddr. 
Owen Evans rannau priodol o'r Ysgrythyr, ac 
offrymwyd gweddi daer a dwys ar ran y teulu a'r 
eglwys gan y Parch. R. Roberts, Rhosllanerch- 
rugog, Gadeirydd Undeb yr Anibynwyr Cymreig 
am y flwyddyn. Yn herwydd ymrwymiad i fod 



196 Cofiant 0. R. Owen. 

mewn angladd arall yn ddiweddarach ar y dydd, 
nis gallodd awdwr y gyfrol hon fyned i lawr i 
Landwr y diwrnod hwnnw ; felly cawsom gan ein 
cyfaill y Parch. 0. Lloyd Owen, Birkenhead, i 
roddi y disgrifiad canlynol o'r daith olaf ohono : 

Y mae hanes dechreu y daith olaf hon o'i dy i orsaf 
Lime Street wedi ei chyhoeddi yn barod, fel nad oes 
raid manylu dim yn ychwaneg, er ei bod yn dra 
gwahanol i'r rhan fwyaf o rai cyffelyb iddi. Y mae 
pobl Lerpwl brysur mor gyfarwydd ag angladdau, fel 
nad ydynt yn gweled ond ychydig iawn iawn o'r can- 
noedd sydd yn mynd heibio eu drysau. Gyda hwn yr 
oedd yn dra gwahanol. 'Roedd raid i'r cerbydau 
arafu, a'r cludfenni a'r masnachwyr prysur sefyll i 
ofyn : " Pwy oedd hwn ?" " Dyma alar mawr." 
Daeth cannoedd i wybod fod " tywysog a gwr mawr 
wedi syrthio," na wyddent ddim am dano o'r 
blaen. Clustfeiniai y ddinas i wrando canu cysegr- 
edig oddiar blatff orm gorsaf Lime Street, yr hyn oedd 
yn beth mor newydd nas gellid ond gwrando ac ymholi. 
Cychwynasom, pan ddaeth yr amser, o Lime Street 
am Landwr — o Ian y Ferswy fawr, fudr, am Ian y 
gornant fas, felus, Ian sydd yn rhedeg islaw'r fynwent 
lie y gorwedd ein hen gyfaill. Dyma daith ryfedd 
oedd hon. Yr oedd ar bawb ofn siarad, fel nifer o 
blant neu ddynion yn dysgu iaith ddieithr, rhag ofn 
gwneud rhyw gamgymeriad ; neu ynte yr oedd pob 
un fel pe yn awyddus i gadw cwmni a'r marw mewn 
distawrwydd. Teithiasem gydag ef lawer gwaith o'r 
blaen ar y ffordd i lawr trwy Crewe a'r Amwythig, 
ond dim erioed fel hyn o'r blaen ; a bellach nis gallem 
— ei daith olaf ydoedd. Daeth y distawrwydd yn 
llethol, yn ormod felly i allu ei oddef . Ceisiasom ddar- 
llen y papurau dyddiol, ond nid oedd fawr flas ar 
hynny. Mor fuan ag y dechreuai rhywun ddweyd 






Lie bedd yng Nglandwr. 197 

rhyw hanesyn, yr oeddym fel po yn disgwyl ei glywed 
ef, yn ol ei arfer, yn dilyn ag un Uawer gwell, gan 
ddechreu : " 'Rych chi yn peri i mi feddwl am hwn- 
a-hwn," neu " am stori glywis," nes y byddai popeth 
yn codi hiraeth arnom am ei gwmni, canys un dy- 
ddanus eithriadol yn ei gwmni ydoedd ef — ond 
heddyw heb ddweyd gair ! Daethom i Landrindod, a 
heibio Llanwrtyd, ac yntau heb wybod p'le yr oedd — 
y mannau yr arhosodd ddegau o weithiau, ac y cyf- 
arfyddodd a miloedd o gyfeillion. Chwyrnellai y 
tren i lawr trwy ddyffryn Towy heb iddo synnu, am 
y tro cyntaf erioed, at ei brydferthwch a'i ffrwyth- 
londeb. Cyrhaeddasom Gaerfyrddin, ac er fod 
gennym dros awr i aros yno, teimlem anhawster i 
ddod allan o'r cerbyd a'i adael ef yno yn y lie ag yr 
arferai adnabod bron bob dyn ; ac y byddai ei wen 
a'i air caredig yn sirioldeb i bawb. Ac wrth weled 
nad oedd ymysg y byw, torrodd y rhai a ddaethanb 
yno i wylo yn dorcalonnus, mewn hiraeth am y marw 
a chydymdeimlad a'r byw. Aethom ymlaen i Whit- 
land — yr orsaf lie y treuliodd ein cyfaill. gannoedd a 
miloedd o oriau, pe gyda'u gilydd ffurfiasent • flyn- 
yddoedd meithion. Prin y credwn iddo fod yno 
erioed o'r blaen heb gwrdd ag amryw o rai a'i had- 
waenent, y byddai cwmni y naill a'r Hall yn gymorth 
i ddifa yr amser i aros, sydd bob amser yn ddiflas ar y 
goreu ; ond heddyw aeth trwodd heb weld neb, nac 
adnabod undyn, na siarad gair ag un car na chyfaill. 
Er fod llu o rai anwyl wedi dod yno i'w gyfarfod, 
mynd trwodd yr oedd heddyw ar ei ffordd adref, nid 
i'w hen gartref yn y Villa, lie y treuliodd gynnifer o 
flynyddoedd mor ddedwydd, ond i'w gartref newydd. 
Yn wir, yr oedd pawb bron mor ddistaw ag yntau ar 
orsaf Whitland y diwrnod hwnnw. 'Roedd y trains 
fel pe bae arnynt ofn symud a'r engines ofn chwibianu 
— ac araf a gochelgar iawn y symudwyd o Whitland 
tua gorsaf Rhyd Owen ; ac wedi hir deithio, cyrhaedd- 



198 Cofiant 0. R. Owen. 

asom orsaf ei hen gartref , o ba un yr aeth ac i ba un y 
daeth filoedd o weithiau cyn heno — ond yn wahanol 
i heno bob tro o'r blaen. 

Gwaith anodd fydd gollwng yn anghof y cyfarfydd- 
iad hwnnw yng ngorsaf Rhyd Owen ; ac eto y mae yn 
lawn mor anodd rhoddi disgrifiad ohono os nad mwy 
felly. Ni welsom ddim erioed oedd yn dangos parch 
mwy gwirioneddol i goffadwriaeth dyn da, ac heb un 
ymgais at hynny, na'r dorf oedd wedi dod i'r orsaf y 
noson honno. Yr oedd yno gannoedd o bobl, ac 
ugeiniau ohonynt wedi dwyn llusernau gyda hwynt, a 
degau, mi dybiaf , o gerbydau, wedi dod i gyfarfod a 
Mr. Owen ; ond ni chaent weled na siarad a'r goreu 
ganddynt ohonom oil, a chan na chaent ymddiddan ag 
ef, nid oedd arnynt eisiau siarad a neb arall. Yr oedd 
y dorf fawr yn ymsymud yn berffaith ddistaw — 'doedd 
neb yn dweyd dim, hynny a glywid oedd mewn sisial- 
on. Yr oedd y dyrfa yn symud fel pe bae heb draed, 
gan mor ofalus oeddynt bob un pa fodd y gosodai ei 
draed i lawr. 'Roedd y nos yn dawel a Natur yn 
ddistaw — distawrwydd marwolaeth yn gordoi yr holl 
ardal. 

Aethom oil i'r capel — hen gapel cysegredig Glan- 
dwr — a Mr. Owen, neu ei weddillion, gyda ni. Trefn- 
wyd i gael gwasanaeth byr yn y capel. Rhoddodd 
Mr. Price, y gweinidog, emyn i'w ganu ; ceisiwyd ei 
ganu, ond rhaid addef mai tipyn o fethiant oedd y 
canu hwnnw. Byddai ychydig yn ceisio canu brawdd- 
eg tra fyddai y lleill yn wylo ; ond erbyn canu y 
frawddeg, byddai y rhai hynny yn torri i lawr, a'r 
lleill wedi cael dros y pwl hiraeth yn ceisio rhoi hwb yn 
yr emyn ; ac felly rywsut, bob yn ail afael, yr aethom 
drwyddo ; ac wedi darfod, pawb — hen ac ieuanc, 
perthynasau a chyfeillion — yn ymddolennu gan hir- 
aeth a gofid. Anodd oedd gweddio. Mor anhebyg 
oedd profiad Mr. Owen yn hun pan y canai ei emyn 
mwyaf swynol : 



Lie bedd yng Nglandwr. 199 

" Hyfryd yw gweddio, 
Melus yw y gan." 

Onid oedd pob unyny capel heno yn teimlo fel un 
arall o'i flaen : 

" My heart is in the coffin there." 
Pwy allai weddio, neu uno mewn gweddi ag arall, yn 
yr un man ag ef heb glywed ei " Felly — Amen." Yr 
oedd y distawrwydd yn llethol. Pwy allai aros yng 
nghapel Glandwr gydag ef, ar ol pedair blynedd o 
absenoldeb, ac yntau yn ddistaw — yr oedd y peth yn 
anioddefol. Yr oedd pob un gan alar yn cael ei 
siglo yn ol a blaen, i'r dde ac i'r aswy, fel pe bae 
daeargryn yn ysgwyd y lie drwyddo. Yr oedd 
yn rhy anodd i aros yno ! Yr oedd yn rhaid ymadael ; 
carai pob teulu fynd ag ef adref gyda hwynt ; neu ei 
gario yn groesawus i'r Villa. Ond yr oedd yn rhaid 
i ni, yn ol ei ddymuniad ef ei hun, ei adael yng nghapel 
Glandwr dros y nos, ac ymwahanodd y dorf fawr mewn 
distawrwydd. 

" Few and short were the prayers we said 
And we spoke not a word of sorrow ; 

But we steadfastly gazed on the face that was 
dead, 
And we bitterly thought of the morrow." 

Bore trannoeth, cyfodasom yn fore — yr oedd rhai 
ohonom yn cysgu yn y Villa trwy garedigrwydd Mr. 
Price, y gweinidog presennol. Yr oedd yn fore 
eithriadol o dyner, a'r haul yn tywynnu yn ddisglair, 
ac yr oedd y gwlith fel miliynau o berlau ar gangau y 
coed sydd yn addurno y Villa, y rhai a blanwyd oil 
gan, ac yn ystod yr amser y bu Mr. Owen yn byw yno. 
Nid oedd un brys ar yr haul heddyw i'w sugno i fyny, 
a chyn iddo wneud, daeth awel o wynt fel ochenaid 
calon Natur, a disgynnodd y cyfan fel cawod o ddagrau 
ar y ddaear oedd i guddio o'r golwg un o'i phlant 
anwylaf y dydd hwnnw. 



200 Cofiant 0. R. Owen. 

Wedi boreubryd, aethom i gyfeiriad y capel, a 
gwelem yn dyf od oddiyno hen wyr a hen wragedd wedi 
bod yn cael yr olwg ddiweddaf arno. Nid oedd gan- 
ddynt ddim i'w ddweyd, — yr oedd eu hiaith yn gyn- 
wysedig mewn lleisiad ac ysgydwad pen, a chodi 
dwylaw — a dagrau. Dagrau rhyfedd oeddjnit, fel y 
gwlith ar y gangen yn y bore, yr hwn a hongiai ar y 
brigyn fel pe heb wybod pa le i fynd, felly y dagrau. 
Crynnent am amser byr ar emrynt y llygaid nes y 
diorseddwyd hwy gan ereill, ac y treiglent yn gynym i 
lawr y gruddiau rhychog. Hyawdl oedd y distaw- 
rwydd rhyfedd a nodweddai yr ardal. Tystiolaeth 
f endigedig oedd y dagrau i ddeng mlynedd ar hugain a 
rhagor o fywyd hardd a rhodiad gwastad a phregethu 
efengylaidd, a gweddio taer am i Dduw fendithio yr 
ardal a'r ardalwyr disyml. Yr oedd yn werth cael bod 
yn llygad dyst o'r tystiolaethau distaw hyn, ac yn 
hyfrydwch meddwl fy mod wedi cael adnabod, a bod 
yn gymydog a chydweithiwr a gwr mor ddidwyll. 
Gorffwysed bellach mewn tawelwch ym mynwent 
Glandwr, o dan gysgodion y capel lie y bu yn foddion 
i ddwyn cannoedd i'r Cysgod. 

Yr oedd y gwasanaeth angladdol yn y capel wedi 
ei drefnu i ddechreu am 12 or gloch ganol dydd Iau, 
ac ymhell cyn yr awr honno yr oedd y capel eang 
yn llawn o bobl wedi dyfod o bell ac agos i ddangos 
eu parch i un a anwylid yn fawr. Dechreuwyd y 
gwasanaeth trwy ddarllen a gweddio gan y Parch. 
T. Eli Evans, Llanfairclydogau ; a llywyddwyd y 
cyfarfod gan y Parch. D. Adams, B.A., Lerpwl. 
Siaradwyd ar ran yr eglwysi yng Nglandwr a 
Chef nyp ant gan y gweinidog, y Parch. P. E. Price. 
Ar ran eglwys Park Road, siaradwyd gan Mri. 



Lie bedd yng Nglandwr. 201 

Robert Davies ac E. P. Pugh, dau o'r diaconiaid. 
Siaradodd y Parchn. 0. L. Roberts ac 0. LI. Owen 
ar ran y brodyr yn y weinidogaeth yn Lerpwl a'r 
cylch. Ar ran Gyfundeb Penfro, siaradwyd gan 
y Parch. Lewis James, Brynybanc. Dilynwyd ef 
gydag anerchiadau tyner gan y Parchn. Proff. 
D. E. Jones, M.A., Caerfyrddin ; Dan Evans, D.D., 
Hawen ; W. Justin Evans, Llundain ; John 
Thomas, Merthyr ; Grawys Jones, Aberdar ; 
Proff. T. Rees, M.A., Aberhonddu ; ac Aaron Mor- 
gan (B.), Blaenyffos ; a therfynwyd trwy weddi 
gan y Parch. J. Stephens, Llwynyrhwrdd. Ar 
Ian y bedd, siaradwyd gan y Parchn. D. E. Will- 
iams, Henllan ; a D. Williams, Maenclochog ; a 
gweddiwyd gan y Parch. D. S. Davies (B.), Login. 
Rhoddwyd allanyr hen emyn adnabyddus " Bydd 
myrdd o ryfeddodau," gan y Parch. Lewis Evans, 
Capelywig ; a chanwyd ef gan y dyrfa fawr yng 
nghanol dagrau dwys a hiraeth dwfn. 

Yn yr hwyr, cynhaliwyd dau gyfarfod pregethu, 
yng Nglandwr a Chef nyp ant. Dechreuwyd yr 
oedfa yng Nglandwr gan y Parch. D. G. Davies, 
Dunvant, Abertawe ; a phregethodd y Parchn. 
0. L. Roberts a D. Adams. Yng Nghefnypant, 
pregethwyd gan y Parchn. Ben Morris, Ponty- 
berem, ac 0. Lloyd Owen. Yr oedd amryw ber- 
sonau wedi dod yr holl fTordd o Lerpwl i Landwr, 
rhai ohonynt wedi teithio ar hyd y nos cyn yr 



202 Cofiant 0. R. Owen. 

angladd a dychwelyd ar hyd y nos drannoeth. 
Y Saboth dilynol, pregethwyd pregethau angladdol 
yng Nglandwr a Chef nyp ant gan Dr. B. Davies, 
Castellnewydd Emlyn ; a'r nos Saboth yn Park 
Road gan y Parch. J. 0. Williams (Pedrog) oddi ar 
y geiriau : — " Pregethais gyfiawnder yn y gynull- 
eidfa fawr, wele nid ateliais fy ngwefusau, ti, 
Arglwydd a'i gwyddost." — Salm xl. 9. 

Y nos Iau dilynol, Tachwedd 12fed, cynhaliwyd 
gwasanaeth coffadwriaethol yng nghapel Park 
Road dan lywyddiaeth yr Hybarch Ddr. Owen 
Evans, ac yr oedd y cap el yn orlawn o gynull- 
eidfa barchus. Dechreuwyd trwy ddarllen a 
gweddio gan y Parch. T. Price Davies, Liscard. 
Siaradwyd gan y Parchn. 0. Lloyd Owen, 0. L. 
Roberts, J. 0. Williams, W. M. Jones (M.C.), 
Crosshall Street ; E. Humphreys (W.), Birkenhead, 
H. R. Roberts (B.), Edge Lane, a D. Adams, B.A. ; 
ac ar ran yr eglwys gan Mr. Robert Davies. 

Derby niodd y teulu lu o lythyrau oddiwrth 
cglwysi a phersonau unigol ymhob rhan o'r wlad 
yn datgan eu cydymdeimlad a'u gwerthfawrogiad 
o fywyd a gwasanaeth ein hanwyl frawd. Talodd 
y wasg Gymreig a Seisnig y deyrnged uchaf i'w 
boblogrwydd fel gweinidog a phregethwr. 

" Mor ddedwydd yw y rhai trwy ffydd 

Sy'n mynd o blith y byw ; 
Eu henwau'n perarogli sydd, 
A'u hun, mor dawel yw." 

















" 




'•' • ... 


» 




V : :: 






1 


; 


'V- '" . • ' < : '-:' „~™ ' 1 




1 irt^L ^< 




' ^p /l%aMK«* 


' 


., 


.- 


• - ■, 




.' T# 




^ ' . ;^| 


X ' 


1 


•1 




" J ".' ...^ ;r:: , : ,,Jf : ii|^^ ..; ^ . ^ 












i 

-■■■■■ ; ■ 




.; N -' ■■ ' ■ ■ ■ . . - : ■- " 



PALACE PHOTO CO. 



132 BOLD ST., LIVERPOOL. 



Parch, a Mrs. O. R. OWEN. 



Teyrnged yr Awen, 



GAN Y PARCH. H. ELFED LEWIS, M.A. 
I. 

P'le caf weld ei wyneb heno ? 
P'le mae'r llais i'w glywed eto ? 

Ym mha gap el, i ba dyrfa 
Mae yn son am ben Calfaria ? 

P'le mae'r peraidd lais yn crynnu, 

Wrth ddweyd, " Bobol, peidiwch pechu ? " 

Gyda'r haf daw swn cymanfa, 
Fel y wennol, 'nol i Walia. 

Yno caf ei glywed yntau 

Yn dihuno'r cysglyd greigiau ; 

Swn ei lais a'i beraidd leddf-nod 

Wna galonnau'n faes y gawod ; 

A bydd " lawn ! " yn llanw'r meusydd 

" lawn " yn adsain yn y creigydd. 

Nid mewn capel y mae heno — 
Rhaid cael maes cymanfa iddo. 

Ond ymh'le y caf ei glywed, 

A theimlo'r dylanwadau'n cerdded ? 



204 Cofiant 0. R. Owen. 

Af i Fon — bu'n fynych yno, — 
Tybed na ddaw unwaith eto ? 

Yng Nghaergybi mae y llongau 
Yn dod adre drwy y tonnau, — 
! na chawn ei weled yntau 
Yn dod yno, dan ei hwyliau ! 

Na, hen gastell llwyd Beaumaris 
Gaiff adseinio'r fwyn-lef felus ; 
Lie bu tine y cledd a'r darian, 
Clywch ei lef fel udgorn arian ; 
A'r hen dyrrau, a'r hen furiau, 
Yn amenu am y goreu. 

Ah ! fy nghalon, cest dy dwyllo — 
Nid ym Mon mae Owen heno. 

Groesi wnaf i draethau Arfon, 

Af i'r Bab ell ar fy union ; 

Odfa " atal y dwyreinwynt " — 

Mae y son yn aros ganddynt ! 

Y mae'r babell yno eto, 

Oud efe pa le mae heno ? 

Ah, Feirionydd hoff ! yn rhywle 
Rhwng dy fryniau mae ei gartre ; 
Yn Nolgellau ? neu yng Nghorwen 
Hwyrddydd teg dan las y wybren ? 



Teyrnged yr Awen. 205 

Pam, fynyddoedd, na atebwch ? 
Greigiau, pam na lawenychwch ? 
Pa ddistawrwydd a roed arnoch ? 
Pa fudandod a aeth drosoch ? 

Maldwyn, Dinbych — dim un ateb ; 
Blino'r wyf am weld ei wyneb. 

Ust, yn enw Aberaeron 

Mae rhyw swyn yn awr i'm calon ; 

Y mae cof am y gweddiwr 

Gyn bod hanes i'r pregethwr. 

Boddlon fyddaf, ond cael gwrando 

Swn ei lais mewn gweddi eto. 

Distaw ydyw glannau'r moroedd, 
Nid yw Owen gyda'r lluoedd. 



II. 

Beth yw'r swn ddaw gyda'r awel, 
Gan bereiddio'r noson dawel ? 
Adlais dyner o gwrdd gweddi, 
Can ffyddloniaid wrth addoli — 
" Ennill rhywrai. ennill rhywrai," 
0, fy nghalon lawenychai ! 
Swn yr emyn wnai o'r newydd 
I mi ddisgwyl yr emynydd. 



206 Cofiant 0. R. Owen. 

Na, nid oedd fy nghyfaill yno, 
Dim ond adgof hoff am dano. 

I b'le'r aeth ? pa daith gymerodd 
I ba ardal deg ymgiliodd ? 



III. 

Deuai llais o fryniau Penfro — 
" Gyda ni mae'th gyfaill heno : 
Wedi teithio siroedd Cymru, 
Atom ni y daeth i gysgu, — 
Adre at y bryniau garodd, 
At y coed a'r ffrydiau hoffodd : 
Yng Nglan Dwr, lie mae'n gorffwyso, 
Dros ei fedd hed awel Penfro ; 
Swn ei emyn ddaw o'r cap el, 
Fore Sul drwy'r fynwent dawel." 



IV. 

Gyda hyn daeth sibrwd nefol 
Gyda'r awel hafaidd hwyrol, 
Sibrwd o ryw fryniau tawel — 
Adsain esmwyth telyn angel : 
" Paid ag edrych ar y beddrod, 
Aeth dy gyfaill uwch pob trallod, 



Teyrnged yr A wen. 207 

Adref daeth i wlad y grawnwin, 
Eistedd mae wrth fwrdd y Brenin : 
Hawddach ganwaith ydyw canu 
' Yn y wlad lie maent yn tyfu ! ' 
DarfVr teithio, darfu'r cerdded, 
DarfVr loes, a darfu'r lludded. 

Mae 'nghymdeithas hen gyfeillion, 
Yng nghymanfa Mynydd Seion, 
Wrth ei fodd yn canmol Iesu 
A phob deigryn wedi ei sychu. 
Os mai nos oedd hi pan groesodd, 
'Roedd yn fore wawr pan laniodd, — 
Byr fu'r daith i fro'r goleuni, 
Yr oedd Iesu iddo'n gwmni. ' 

Ymdawelaf, dan ei gofio, 
A chan ddisgwyl am noswylio : 
" Ennill rhywrai ** : dyna ddigon 
I felysu'r daith i Seion. 



208 Cofiant 0. R. Owen. 

GAN Y PARCH. J. O. WILLIAMS (PEDROG). 

Is yr Yw dwysha'r awen : — wedi mynd 
Y mae 0. R. Owen ; 
Swyn boddus wyneb addien, 
Adwaenai'i wlad, aeth dan len. 

! y wen dyner honno — fu arnaf 
Yn fy oerni'n tremio ! 
Trwy ddydd blin drycin rhoi dro, 
Haul wnai'i lawen oleuo. 

Dydd ei enaid oedd union — yn ei wen, — 
Un ei air a'i galon ; 
Dyn di frad na waedai fron 
A chyllill cudd dichellion. 

Nid rhwydwaith cyfrwystra hudol — weodd 
IV fywyd brawdgarol ; 
Symledd teg, di freg, di frol, 
Trwy ddyn ter oedd naturiol. 

Y di-wenwyn frawd anwyl — wawriai hedd 
A rhin i bob preswyl ; 
IV warchod ymhob gorchwyl 
Gwisgai ras y gysegr-wyl. 

Canodd emynau cynnes, — geiriau myg 
Wyr mawl llawer mynwes ; 
Mor hydraidd, heb ddim rhodres, 
Mae'i enaid twym yn eu tes ! 






Teyrnged yr A wen. 209 

Diwinydd a'i gred yn ddi gryn, — i'r " hen 
Wirionedd " yn blentyn ; 
Heb seiniau coeg dybiau dyn 
Yn Ian daliai *i hen delyn. 

Angel la is Efengyl Iesu — a fu 
Drwy odfeuon Gymru ; 
I'w gyfle'n llosg o flaen llu 
Yr oedd gwr hawdd i'w garu. 

Troi fwa at dyrfaoedd, — ac yn syth 
Gwanai saethau'r nefoedd 
Eneidiau : union ydoedd 
Gwyn was Duw, a gonest oedd. 

Bu o'i raslon ber oslef — Ian barabl 
Yn aberu tangnef ; 
Tn llonni, Haw y Wiwnef 
Dorrai ei nard arno ef. 

O'i dywyniad awenol — torrai mellt 
Fr maes cymanfaol ; 
Y dylanwad dilynol 
Ar eon wyr wnai ei ol. 

Uwch byd arch a thywarchen, — Paradwys 
Gai'r ysbrydol el fen ; 
A thawel yr aeth Owen 
I lonnaf Wyl y Nef Wen. 



210 Cofiant 0. R. Owen. 

GAN Y PARGH. D. ADAMS, B.A. (HAWEN). 

Fon i Fynwy prudd-der sydd 

Am ddryllio " Telyn Dyfed " fwyn ! 
A'r mud syfrdandod draetha gwyn 

Y miloedd sydd a'u bronnau'n brudd. 

Na ! Telyn Seion lawn o swyn 

Pereiddiaf fiwsig fu efe, 

Peraidd Ganiedydd Salmau'r Ne' — 
golli'i nodau mawr yw'n cwyn. 

Adseinid Hawen foreu'i ddydd 
Gan rym ei lais yn treiddio draw, 
Tra murmur Geri fwyn gerllaw 

Yn gydgord, heb un nodyn prudd. 

Ond heddyw trist yw bryn a bro, 
Ceir Cymru'n wylo uwch ei fedd ! 
A dagrau hiraeth ar bob gwedd 

Am golli'r hyawdl 0. R. 0. 

Mor wag ein Cymanfaoedd mwy 
Heb seiniau ei grynedig lais, 
A'r llygaid wylent yn barhaus 

Wrth draethu am Geidwad dan ei glwy' ! 

Distawai tannau engyl nef ; 

Ei lais barlysai'u bysedd hwy. 
A mud wrandawent arno ef 

Yn canu am " Iesu a'i farwol glwyV 



Teyrnged yr A wen. 211 

A'i ganu wnai efe bob tro 

A'r dagrau twym yn llifo'n aig. 

" Yng Ngwlad y Bryniau " nid oedd craig 
Heb adwaen nodau 0. R. 0. 

Cysurodd lawer gweddw drist 

Tra ffrydiai'r dagrau dros ei rudd. 
Rh'odd falm i glwyf pechadur prudd 

Wrth son am gariad Iesu Grist. 

Ond heddyw trist ei weddw a'i blant ; 
A gweddw yw'n gwlad o'i golli ef, 
Trist yw, trist fydd yn hir ein lief 

Ag Udgorn hiraeth wrth bob mant. 

Mor drist ei bwlpud yn Park Road I 
A duwch siomiant cuddir ef, 
Swn lleddf, hiraethus sy'n mhob lief 

Ar ol gweinidog mawr ei glod. 

Glan Dwr a'r Pant sydd yn eu du, 

Saif cwmwl tristwch dros y fro. 

Mae'r tafod hyawdl, yn ei gro, 
A ddygodd iddi fythol fri. 

Ah ! cafodd bwlpud gwell na'r un, 

I ganu fry yng ngwlad y Gan 

I ennyn yno dwymnach tan 
fawl i'r Iesu — Prynwr dyn. 



212. Cofiant 0. R. Owen. 

Nid newid gwaith, ond newid byd, 
Yw marw i weinidog da. 

Pregethu fyn efe o hyd, 

A'i hoff Waredwr fyth fawrha. . 

Luddedig Weithiwr ! gorffwys mwy, 
Ar ol dy lafur ar y llawr, 
Ar ol y floedd, a'r wylo mawr, 

Boed iti hedd y nef ddiglwy'. 



Teyrnged yr A wen. 213 

GAN Y PARCH. JOHN THOMAS, MERTHYR. 

Anwyl Owen ! Bu fy llygaid 

Lawer gwaith o ddagrau'n llawn, 
Pan y mwydet ti fy enaid 

Gyda'th ryfedd, dyner ddawn ; 
Yr oedd gweld y dagrau'n cronni 

Yn dy lygaid tirion di, 
'N fwy na digon fyth i godi'r 

Argae yn fy natur i. 

Llawn yw'm llygaid heddyw eto, 

Braidd y gallaf wel'd y pin 
A pha un yr wyf yn ceisio 

Ysgrifennu'r geiriau hyn ; 
Ond mae'r dagrau heddyw'n chwerwon, — 

Dagrau hiraeth am dy wedd, — 
Dagrau galar wrth adgofio 

Dy fod bellach yn dy fedd. 

Ofer mynd i faes Cymanfa, 

Gan obeithio'th weled mwy ; 
Na, bydd mynd, 'rol hyn, mi wranta', 

Am hir amser imi'n glwy' ; 
Daw i'm cof dy wyneb siriol, 

Daw i'm clust dy dwym " Amen ; " 
Codant hiraeth adnewyddol 

Am fy nghyfaill hwnt i'r lien. 



214 Cofiant 0. R. Owen. 

Ni chanmolodd neb y Ceidwad 

Gyda mwy o hyfryd hwyl ; 
A dawn anwyl dan eneiniad 

Aet drwy'n gwlad o wyl i wyl ;- 
Aet — am ddegau o flynyddoedd, 

A dy ysbryd yn llawn gwres, 
A bu lliaws o dyrfaoedd 

Mewn perlewyg dan y tes. 

Gerfia rhai eu henwau'n amlwg 

Yn mysg ysgolheigion byd ; 
Gwybod mwy sydd yn eu golwg 

Y peth pennaf ar bob pryd ; 
Gerfiaist dithau'th enw bythol 

Yng nghalonnau torf ddiri', 
Daniaist ar dy daith wrth ganmol 

Aberth Dwyfol Calfari. 

Ffarwel ! hoffus gyfaill, bellach, 

Aethost adref o fy mla'n ; 
Rhaid boddloni teithio mwyach 

Am ryw dymor ar wahan. 
Dyma'th ddarlun ; mi a'i cadwaf 

fy mlaen o awr i awr ; 
Ato am ysbrydiaeth troaf, 

A bydd imi'n gymorth mawr. 



Dwy Bregeth, 



i. 
15r Jesu'n rbofcio ar e mor. 

Ac yn y bedwaredd wylfa o'r nos yr aeth yr Iesu 
atynt, gan rodio ar y mor. A phan welodd y dis- 
gyblion ef yn rhodio ar y mor, dychrynasant. 
gan ddywedyd, Drychiolaeth ydyw. A hwy a 
waeddasant rhag ofn. Ac yn y man y Uefarodd yr 
Iesu wrthynt, gan ddywedyd, Cymerwch gysur : 
myfi ydyw ; nac ofnwch. — Matthew xiv. 25 — 27. 

Y mae yr Arglwydd wedi arfer rhoddi amlygiadau 
neilltuol ohono ei Hun i'w bobl fynychaf yn y 
nos. Yn y nos y tarawodd Efe bob cyntafanedig 
o'r AifTtiaid. Yn y nos yr agorodd Efe y Mor Goch 
o flaen y genedl. Yn y nos y disgynnai y manna 
yn yr anialwch. Yn y nos yr ymddanghosodd 
Efe i Samuel a Solomon. Yn y nos y gwedd- 
newidiwyd yr Iesu. Yn y nos y gwaredwyd Petr 
o'r carchar, ac yn y bedwaredd wylfa o'r nos yr 
aeth yr Iesu at ei ddisgyblion pryd hyn. Nis 
gwn paham y mae yr Arglwydd yn dewis y nos fel 
adeg i roddi cynnifer o amlygiadau ohono Ei Hun. 
Gwyddom fod y nos yn fanteisiol i ni i weled 
gogoniant y fTurfafen, a dichon fod y nos yn fan- 
teisiol hefyd i ni i weled gogoniant Duw. Pa 



216 Cofiant O. R. Owen. 

fodd bynnag, y mae colli ein golwg ar y daearol 
a'r gweledig yn sicr o fod yn gymorth i ni weled 
yr ysbrydol a'r anweledig. Aeth yr Iesu atynt 
gan rodio ar y mor. Nid oes unrhyw for rhwng 
yr Iesu a'i ddisgyblion a all Ei rwystro Ef i ddyfod 
atynt, ac y mae yr elfennau mwyaf anhebyg yn 
ami yn foddion i ddwyn yr Iesu at Ei ddisgyblion, 
— dygodd y mor ef atynt y pryd hwn. Y mae 
llestr diolwg a diaddurn weithiau yn dod a gwin 
paradwys i'r saint, ac y mae yr elfennau mwyaf 
anhebyg weithiau yn briffordd y fendith. Hanes 
gwyrth o eiddo yr Iesu sydd yn ein testyn ; ond 
y mae yr hanes wedi ei roddi, nid er mwyn y wyrth 
a gofnodir, ond er mwyn y gwirioneddau yr oedd 
y wyrth wedi ei bwriadu i'w dysgu. Damhegion 
mewn ffurf arall yw holl wyrthiau Iesu Grist, i 
ddysgu gwirioneddau ysbrydol a thragwyddol i ni. 

Y mae ein testyn yn cyflwyno i'n sylw dri gwir- 
ionedd : — 

I. — Fod y disgyblion weithiau yn methu 

ADNABOD YR IESU PAN Y MAE YN DYFOD 
ATYNT. 

Tybient mai drychiolaeth ydoedd pryd hyn ; ac 

y mae ei ddisgyblion lawer gwaith ar ol hyn wedi 

syrthio i'r un camgymeriad. Methant ei adnabod : 

(a) Pan y mae yn dyfod atynt yn anisgwyliadwy. — 

Y mae yn eglur nad oedd y disgyblion yn disgwyl 






Dwy Bregeth. 217 

yr Iesu yn awr, oblegid yr oeddynt wedi Ei adael 
ar y Ian, ac nid oeddynt wedi deall oddiwrth yr hyn 
a ddywedasai wrthynt y cawsent Ei weled cyn 
glanio ohonynt yr ochr arall. Daeth atynt yn 
anisgwyliadwy. Yr oedd yr Iesu yn hoffi rhoddi 
surprise visits i'w ddisgyblion. Rhoddodd dair 
visit felly y dydd yr adgyfododd — i Mair Magdalen 
yn y boreu, i'r ddau ddisgybl ar y ffordd i Emmaus 
yn y prynhawn, ac i'r un-ar-ddeg gyda'u gilydd yn 
yr hwyr. Gwna hyn yn fynych eto. Onid ydym 
yn cofio ambell i oedfa nad oedd dim neilltuol 
ynddi ar y dechreu, na dim arwyddion y buasai 
chwaith cyn ei diwedd ; ond yn anisgwyliadwy 
hollol i bawb, fe ddaeth yr Iesu yno. Do, ond yr 
oedd rhai ar y ffordd adref yn dweyd nad oedd 
yno ddim ond drychiolaeth, " llawn o win melus " 
oedd rhai o'r hen bobl, meddent. Methent Ei 
adnabod oherwydd iddo ddyfod yn anisgwyliadwy. 
Y mae disgwyl am yr Iesu yn help mawr i'm ad- 
nabod pan y daw. Adnabyddodd Simeon yr Iesu 
yn union pan ei gwelodd yn y deml, ac y mae yn 
ddiameu fod y ffaith ei fod ef yn " disgwyl am 
ddiddanwch yr Israel " yn help iddo ei adnabod. 
O'r ochr arall, y mae peidio ei ddisgwyl yn rhwystr 
i'w adnabod pan y daw. ran hynny, y mae 
felly yn ein perthynas a'n gilydd, pa ryfedd gan 
hynny ei fod felly yn ein perthynas a'r Iesu. 



218 Cofiant 0. R. Owen. 

(b) Pan y mae yn dyfod atynt mewn modd 
anghyffredin. Nid yr an ffordd y mae yr Iesu yn 
dyfod at Ei ddisgyblion o hyd. Y mae ganddo 
lawer o gerbydau. " Cerbydau Duw ydynt ugain 
mil," ac y mae yn eu newid yn ami. Y mor oedd 
Ei gerbyd y tro hwn — cerbyd na welodd y disgybl- 
ion mo'r Iesu yn ei ddefnyddio o'r blaen — a meth- 
asant Ei adnabod oherwydd dieithrwch Ei gerbyd. 
Onid ydym yn dueddol i gysylltu yr Iesu a cher- 
bydau neilltuol y gwelsom Ef yn drivio ynddynt o'r 
blaen, ac i dybied mai drychiolaeth sydd ymhob 
cerbyd dieithr. Yr ydym yn barod i gydnabod 
fod yr Iesu wedi bod yng Nghymru flynyddoedd 
yn ol, yn amser y diwygiadau nerthol ; ond tybed 
nad yw yr Iesu yma yn awr mor wirioneddol ag 
y bu erioed, ond mai nid yn yr un cerbyd y mae yn 
awr ag o'r blaen. Onid yw haelioni nodedig eglwysi 
y saint, a'u hymdrechion egniol a diflino o blaid 
sobrwydd, yn myned ymhell i brofi fod yr Iesu 
gerllaw, ond ein bod ddim yn Ei adnabod ? Y 
mae dyfodiad yr Iesu mewn modd anghyffredin at 
Ei ddisgyblion yn peri iddynt yn ami fethu Ei 
adnabod. Methodd Mair Ei adnabod yng ngwisg 
garddwr. 

(c) Pan y mae eu meddyliau yn rhedeg yn ormodol 
ar bethau ereill. Y mae yn eglur fod meddyliau 
y disgyblion y pryd hyn wedi rhedeg yn ormodol 
ar eu gwaith iddynt oil allu adnabod yr Iesu, 



Dwy Bregeth. 219 

oblegid yr oeddynt yn flin arnynt yn rhwyfo, 
canys yr oedd y gwynt yn eu herbyn, meddai'r 
hanes. Y mae yn bod felly eto yn ami. Y mae 
gadael i'n meddyliau i redeg yn ormodol ar y daear- 
ol yn ein hanghymwyso i weled yr ysbrydol a'r 
dwyfol. Y mae yn rhaid i'n meddyliau redeg yng 
nghyfeiriad yr ysbrydol a'r dwyfol os ydym am 
eu gweled. Nis gallwn weled nefoedd a daear 
yr un pryd. Eliseus oedd yn gweled y mynydd yn 
llawn meirch a cherbydau tanllyd ; 'dyw y llanc 
sydd yn ei ymyl yn gweled dim, ac ni wel ychwaith 
oddieithr i Dduw agor ei lygaid, yr oedd yn gweled 
gormod o'r Syriaid i allu gweled dim arall. Meth- 
odd y Gadareniaid gynt adnabod yr Iesu, ac felly 
atolygasant arno ymadael o'u cyffiniau hwynt. 
Yr oeddynt yn meddwl gormod am y moch i allu 
adnabod yr Iesu. Y mae meddwl am y moch — 
y daearol a'r gweledig — yn rhwystro llawer eto yn 
ami i adnabod yr Iesu. 

II. — Nad yw yr Iesu byth yn cadw Ei ddis- 

GYBLION YN HIR HEB WNEUD El HUN YN 
ADNABYDDUS IDDYNT. 

" Yn y man y llefarodd yr Iesu wrthynt," etc. 
Dyna Ei arfer, y mae gennym amryw enghreifftiau 
o hyn yn yr Efengylau. Y mae yr Iesu yn anfeidrol 
rhy dyner i gadw Ei ddisgyblion yn hir mewn 
suspense mewn perthynas iddo. Dwy ffordd yn 



220 Cofiant 0. R. Owen. 

gyffredin sydd gan yr Iesu i wneud Ei Hun yn 
adnabyddus i'w ddisgyblion. 

(a) Trwy Ei lais. " Ac yn y man y lief ar odd yr 
Iesu wrthynt, gan ddywedyd, Gymerwch gysur, 
myfi yw." Nid oedd eisiau iddynt ofyn pwy oedd 
Efe, yr oeddynt yn gwybod pwy ydoedd yn union 
wedi ei glywed yn llefaru. Dywedir fod Ei ddefaid 
yn adnabod Ei lais Ef. Y mae rhywbeth yn Ei 
lais Ef yn wahanol i lais pawb arall, ac adnabyddir 
ef yn union. " Dyna lais fy anwylyd," meddai yr 
eglwys yn y Ganiadau. Nis gallwn esbonio sut 
y mae hyn, ond y mae llais yr Iesu yn taro ar dant 
yn ein henaid nad oes neb ond Efe yn gwneud, ac 
yr ydym yn Ei adnabod yn union. Soniai yr hen 
bobl am " lais mewn llais," llais Iesu yn llais dyn. 
Y mae rhai ohonom wedi ei glywed cyn hyn, ac yr 
oeddem yn barod i ddweyd " Dyna lais fy anwyl- 
y,d." Ein gweddi fyddo " ! llefara, addfwyn 
Iesu." 

(b) Trwy Ei waiih. Gwnaeth yr Iesu ddwy 
weithred y noson hon, oedd yn profi tuhwnt i 
bob amheuaeth mai nid drychiolaeth, ond yr Iesu 
Ei Hun, a welent : sef achub Petr rhag boddi, a 
thawelu yr ystorm. Gwir na ddywedir yn ben- 
dant mai Efe a dawelodd yr ystorm, ond y mae y 
sydynrwydd gyda pha un y tawelwyd hi yn dangos 
fod ganddo Ef law yn y gwaith. Yr oedd y 
ddwy weithred hyn o'i eiddo yn ddarlun cywir o 



Dwy Bregeth. 221 

hono fel person oedd yn cyfuno ynddo Ei hun y 
tynherwch mwyaf a'r gallu mwyaf. Achub Petr 
rhag boddi — dyna'r tynherwch ; a thawelu yr 
ystorm — dyna'r gallu. Ac un felly yr oedd yr 
Iesu wedi arfer dangos Ei Hun i'w ddisgyblion yn 
yr holl weithredoedd nerthol a gyflawnai, fel yr 
oedd yn hawdd iddynt ei adnabod y pryd hyn, wedi 
iddynt weled yr hyn a wnaed. Gwaith pawb yw 
yr esboniad goreu pwy ydynt : " Wrth eu 
ffrwythau yr adnabyddwch hwynt." Y mae 
pob dyn yn trosglwyddo ei hunan Fw waith, fel y 
gall pawb ei adnabod. Y mae hyn yn wir am yr 
Iesu hefyd. Y mae yr Iesu yn trosglwyddo Ei 
hunan i'r cwbl a wna, fel " yr adweinir yr Ar- 
glwydd wrth y farn a wna/' ac nid yw y farn ond 
rhan o'i waith Ef. Y mae yr Iesu yn gweithio 
eto yn ein byd trwy Ei Ysbryd. Nid yw oes y 
gwyrthiau wedi darfod, yr ydym yn byw yn eu 
canol yn awr ; ac yn awr y mae gwir wyrthiau 
Iesu Grist yn cael eu cyflawni. Nid oedd y 
gwyrthiau a wnaeth yr Iesu tra ar y ddaear 
ond arwyddion o'r gwir wyrthiau a wna ar 
galonnau ac eneidiau dynion o oes i oes, dyma'r 
gweithredoedd nerthol yng ngwir ystyr y gair. 
Nid arwyddion yw y rhai hyn, ond realities. Y 
mae yr arwyddion wedi darfod, ond y mae y real- 
ities yn parhau, y maent yn rhy nerthol i gael eu 
dadwneud byth. Bu Lazarus farw wedyn, er 



222 Cofiant 0. R. Owen. 

iddo gael ei adgyfodi, ond pwy bynnag a fywheir 
mewn ystyr foesol ac ysbrydol, ni bydd marw yn 
dragywydd. Y mae cymaint o reality yn y 
gwaith hwn, fel nas gall hyd yn oed angeu ei ddad- 
wneud. Pan welwn bethau fel hyn yn cael eu 
cyflawni, pan welwn ddynion yn cael eu hail-eni. 
ac yn dangos gwirioneddolrwydd eu troedigaeth 
trwy weithredoedd o hunanymwadiad, hunan- 
aberth, daioni, a gras, nid drychiolaeth ydym yn 
weled, ond yr Iesu Ei Hun, a galluogir ni i ddweyd 
fel y disgyblion y pryd hyn, " Yn wir Mab Duw 
ydwyt TL" 

III. FOD GALLU GWELED YR IeSU FEL AG l'w 

ADNABOD YN DDIGON I DAWELU HOLL OFNAU 
Y DISGYBLION. 

" Gymerwch gysur, myfi ydyw, nac ofnwch." 
Felly y bu y pryd hyn, ac felly y mae eto. Y 
mae yn ddigon i dawelu : — 

(a) Eu hofnau mewn perthynas iw pechodaa. 
Y mae ein pechodau yn codi ofn ynnom yn naturiol 
pan yn meddwl am eu rhif, eu hechryslonrwydd, 
a'r gosb sydd wedi ei chysylltu a hwynt ; a'u 
pechodau, neu eu cydwybod euog (yr hon sydd yn 
eiddo pob pechadur) a barodd i'r disgyblion ofnl 
pan dybiasant weled ohonynt ddrychiolaeth. 
'Dyw hyn ddim yn syndod o gwbl. Os byddwch 
wedi troseddu yn erbyn rhywun yn y fan a'r fan, 



Dwy Bregeth. 223 

bydd arnoch ofn gweled neb o'r gymdogaeth 
honno rhag y bydd ganddo genadwri ddrwg. Y 
mae drychiolaeth yn dyfod o gymdogaeth y byd 
ysbrydol, lie y mae y Duw y pechasom i'w erbyn 
yn preswylio. Nid rhyfedd, gan hynny, ein bod 
yn ofni drychiolaeth, gan ei fod yn dyfod o'r gym- 
dogaeth honno. Pa fodd bynnag, y mae gweled 
yr Iesu, yr Hwn sydd yn gwaredu Ei bobl oddiwrth 
en pechodau, yn lladd yr ofn ; nid ydym yn ofni 
ein hafiechyd, gan ein bod yn gweled y Meddyg 
Mawr yr hwn a ddichon ein cwbl iachau. Nid 
ydym yn ofni y ddyled, gan ein bod yn gweled 
y Meichiau sydd wedi ymgymeryd a'i . thalu 
drosom. Y mae llawer wedi gallu canu yn 
orfoleddus ym mhresenoldeb eu pechodau yn yr 
olwg ar y Gwr ag y mae Ei waed yn ein glanhau 
oddiwrth bob pechod, ac yn hyn, cyflawnid yr 
Ysgrythyr sydd yn dywedyd : " Ti a arlwyi ford 
ger fy mron yng ngwydd fy ngwrthwynebwyr." 
Dywedai John Williams, cenhadwr enwog Ynys- 
oedd Mor y Dehau, iddo unwaith ymweled a hen 
Gristion dall oedd yn glaf ac yn ymyl marw. 
" Wedi i mi awgrymu yn dyner iddo./' meddai 
John Williams, " ei fod wrth bob tebyg yn nesu 
i farw, gofynnais iddo beth a feddyliai am dano 
ei hun, a beth oedd sylfaen ei obaith." " ! " 
meddai yr hen bagan dychweledig, " mi fum 
mewn gofid mawr boreu heddyw. Mi welwn 



224 Cofiant 0. R. Owen. 

fynydd aruthrol gydag ochrau serth, ac yr oeddwn 
innau yn ceisio dringo i fyny ar hyd ei ochrau. 
Ond wedi i mi ddringo cryn dipyn, mi gollais fy 
ngafael a syrthiais i'r gwaelod. Yn ddiffygiol fy 
ysbryd gan ofid a lludded, mi gripiais yn araf 
ychydig bellter, ac eisteddais i lawr i wylo. Wrth 
wylo yn y fan honno, mi welwn ddyferyn o waed yn 
disgyn ar ben y mynydd ac yn ei doddi i'r gwaelod, 
ac oddiar hynny yr wyf yn ddedwydd iawn fy 
nheimlad." " Wei, yn wir, chwi a gawsoch olygfa 
ddieithr, pa esboniad ydych chwi yn roddi ami ? " 
gofynnai John Williams. " Ah ! " meddai yr hen 
Gristion, " ydych chwi ddim yn deall ? Fy 
mhechodau i oedd y mynydd, ac yr oeddwn 
innau yn ceisio dringo drostynt i'r nefoedd, ac yn 
methu ; a'r dyferyn gwaed a ddisgynnodd arno 
oedd dyferyn o werthfawr waed yr Iesu, a dyna 
barodd i fynydd fy euogrwydd doddi i fiwrdd." 

Y mae yma ambell un, mi gredaf, wedi teimlo yn 
gyffelyb, ac wedi gallu canu ambell dro : — 

" Mi dafla 'maich i lawr i gyd, 
Wrth weled Crist a'i loes ; 
Euogrwydd fel mynyddau'r byd, 
Dry'n ganu wrth y Groes. 

(b) Eu hofnau o berthynas i Iwyddiant crefydd. 

Y mae llawer weithiau yn siarad yn ddigalon am 
yr achos, ac yn ofni mai colli y dydd a wna. " Y 
mae yr hen bregethwyr fuont yn ysgwyd y wlad 



Dmj Bregeth. 225 

wedi myned ; ac nid yw y rhai sydd ar y maes yn 
awr ddim agos cystal a hwy. Nid oes adfywiad 
crefyddol wedi ei gael er ys deng mlynedd ar hug- 
am. Yn wir, colli y dydd y mae crefydd yn ein 
gwlad," meddant. Gweled drychiolaeth y mae y 
sawl sydd yn siarad felly. Pe buasent yn gweled 
yr Iesu, nid felly y siaradent. Y mae gweled yr 
Iesu a fydd byw yn oes oesoedd, a fydd byw i 
weld claddu ei holl elynion, yr Iesu sydd a phob 
awdurdod yn Ei law yn y nef ac ar y ddaear, yn 
ddigon i dawelu ein holl ofnau. Nid a Hong yr 
achos byth i'r gwaelod tra y byddo yr Iesu yn 
rhodio ar y mor. Dywedodd Napoleon Bonaparte 
nad oedd dim mewn rhyfel nad allasai efe ei wneud, 
ac yr oedd hynny yn ddiau yn cyfrif am ei lwydd- 
iant fel rhyfelwr. Os buasai eisiau pylor, bwledau, 
bidogau neu fagnelau arno, yr oedd yn gwybod 
sut i'w gwneud. Y mae yn dda gennyf ddweyd 
fod yr Iesu yn gallu gwneud yr oil ag sydd eisiau 
yn y rhyfel ysbrydol. Os bydd eisiau pregethwyr 
nerthol i ysgwyd y wlad, gall Ef eu codi. Os bydd 
eisiau ysgolheigion enwog i fyned at wreiddiau ac 
egwyddorion pethau, y mae Efe yn gwybod pa le 
i'w cael. Os bydd eisiau dylanwadau nerthol yr 
Ysbryd Glan i argyhoeddi y byd, y mae yn weddill 
ganddo Ef. Nid yw y bobl sydd yn gweled yr 
Iesu hwn yn credu fod yr achos ar ben ; na, tawelir 
eu holl ofnau. 



226 Cop ant 0. R.Owen. 

(c) Eu Ifioll ofnau mewn perthynas i'w dyled- 
swyddau. Cyn i'r disgyblion weled yr Iesu, dy- 
wedir eu bod yn flin arnynt yn rhwyfo. Yr oedd 
eu dyledswydd wedi myned yn faich iddynt, ac yr 
oeddynt ym mron ildio iddo. Ond wedi iddynt 
weled yr Iesu, nid oes son eu bod yn flin arnynt 
yn rhwyfo, ond dywedir " yn ebrwydd yr oedd y 
Hong wrth y tir yr oeddynt yn myned iddo/' 
Dyna wyrth, meddai rhai. Gwyrth, yn wir ! 
Nage, ond peth ag a ellir ei esbonio yn rhwydd yw 
hyn. Wedi i'r disgyblion weled yr Iesu a'i gael i'r 
llong atynt, ymaflasant yn eu rhwyfau gydag ynni 
newydd. Yr oedd dyledswydd yn awr wedi dod 
yn bleser iddynt. Yr oedd ganddynt tua thair 
milltir i rwyfo ; ond faint bynnag o amser a fuont, 
nid oedd ond megis ennyd fechan i'w teimlad, 
" yn ebrwydd yr oedd y llong wrth y tir " — yr oedd 
yr amser yn pasio yn ddiarwybod iddynt. Clywir 
llawer yn achwyn ar eu dyledswyddau crefyddol, 
ac yn ofni fod y baich yn ormod iddynt i'w ddwyn, 
y mae yn flin arnynt yn rhwyfo, ac y mae rhyw 
wynt neu gilydd yn eu herbyn o hyd. Ond y 
dynion sydd yn gweled drychiolaeth yn lie gweled 
Iesu sydd yn teimlo ac yn siarad felly. I'r sawl 
sydd yn gweled Iesu y mae gwaith yn fwynhad. 
Nid yw y daith i'r cyfarfod gweddi yn ormod i'r 
rhai sydd yn gweled Iesu. Nid yw yr hin yn rhy 
arw i ddod i'r seiat i'r rhai sydd yn gweled Iesu. 



Dwy Bregeth. 227 

Nid yw y casgliadau yn rhy ami i'r rhai sydd yn 
gweled Iesu. Ymeflir yn y rhwyfau gyda bias a 
brwdfrydedd wedi gweled Iesu. Bendith fawr 
i'n heglwysi y dyddiau hyn fuasai gweled Iesu. 
Pan fyddai Duw am i ddynion wneud gwaith 
neilltuol drosto, byddai yn gyfiredin yn rhoddi 
gweledigaeth iddynt cyn cychwyn, ac nid oeddynt 
yn ofni eu gwaith wedi cael gweledigaeth. Y 
mae gennym ninnau waith mawr i'w gyflawni. Y 
mae pechodau yn ymhyfhau, difaterwch yn cyn- 
hyddu, ac anffyddiaeth yn ymledu. Dduw ! 
dyro weledigaeth i ni. ! am weled Iesu yng 
ngogoniant Ei berson, ym mawredd Ei gariad, yn 
rhinwedd Ei aberth, ac yn nyfnder Ei gydym- 
deimlad, ac yna ymaflwn yn ein rhwyfau o ddifrif. 
(d) Eu hofnau mewn perthynas i gyrraedd y Ian 
draw yn ddiogel. Y mae yn ddiamheu fod y dis- 
gyblion wedi bod yn ofni yng nghanol y storm mai 
boddi a wnaethent. Cofient yn dra thebyg am 
lawer oedd wedi boddi wrth geisio croesi cyn 
hyn, ac ofnent yn ddiau mai dyna a fyddai eu 
tynged hwythau. Ond wedi iddynt weled yr Iesu, 
tawelwyd eu holl ofnau, ac " yn ebrwydd yr oedd 
y Hong wrth y tir yr oeddynt yn myned iddo." Y 
mae llawer yn ofni yn enbyd na chyrhaeddant 
byth mo'r Ian draw, a dywedant gydag Ieuan 
Glan Geirionvdd : — 



228 Cofiant O. R. Owen. 

Wrth gofio grym y dwr, 

A'i thonog genlli', 
A'r mynych rymus wr 

A suddodd ynddi, 
Mae braw trwy f'enaid gwan 
Mai boddi fydd fy rhan, 
Cyn cyrraedd tawel Ian 

Bro y goleuni 

Ond pe cawsent weled Iesu,diflanasai eu holl ofnau. 
Gweled Iesu y Canol Wr a wnai i'n henaid waeddi 
" Buddugoliaeth ! " yn y dwr. Gwelodd Henry 
Rees o Liverpool yr Iesu yn ddiameu, ac mewn 
llythyr a ysgrifennai at gyfaill iddo ryw ddydd 
Galan, dywedai: " Pwy ohonom gaiff y fraint o 
farw y flwyddyn hon ? " Y mae marw yn ym- 
ddangos yn fraint i'r dyn sydd yn gweled Iesu. 
Dychwelai Thomas John, Cilgerran, ryw ddydd 
Llun, ar ei draed o'i daith Sabothol, a goddiwedd- 
wyd ef gan elorgerbyd o Aberteifi. Ceisiodd y 
driver ganddo i ddod i fyny. " Petrusais am fun- 
ud," meddai Thomas John, " oblegid gwyddwn 
mai cerbyd angeu oedd y cerbyd. Pa fodd 
bynnag, gan fy mod yn adnabod y driver, a'n bod 
yn hen gyfeillion, euthum i fyny, ac er mai cerbyd 
angeu ydoedd, rhoddodd lift gysurus i Thomas 
John i Cilgerran." Nid ydym yn hoffi yr olwg ar 
gerbyd angeu, ond y mae yma rywrai yn adnabod 
y driver — Mab y Dyn — ac yn gyfeillion iddo, a 
mentrant i gerbyd angeu, a chant lift gysurus 
ganddo adref. 



II. 

Bros $n IRgbariafc Crist 

Os cedwch fy ngorchmynnion, chwi a arhoswch yn 
fy nghariad i ; f el y cedwais i orchmynnion fy Nhad, 
ac yr wyf yn aros yn ei gariad ef. — loan xv. 10. 

Y cwestiwn sy'n ymgynnyg i'n meddwl wedi 
darllen yr adnod lion yw at ba gariad y cyfeiria 
Crist pan y dy^ved "chwi a arhoswch yn fy nghariad 
i." Pa un ai cariad Crist at y disgyblion neu ynte 
gariad y disgyblion at Grist ? Pa un ai chwi a 
arhoswch yn fy nghariad i atoch chwi, neu chwi 
a arhoswch yn eich cariad chwi ataf fi ? Credaf 
mai yr olaf sydd yma, oblegid mai dyma y cariad 
a gymhellir ganddo yn y paragraff hwn. Nid oedd 
eisiau iddynt bryderu am y Hall, y mae hwnnw yn 
sicr, ond yr oedd eisiau iddynt fod yn ofalus am 
hwn, ac felly dywed Crist : " Arhoswch ynnof 
fi, a mi ynnoch chwi." " Yr hwn sydd yn aros 
ynnof fi, a minnau ynddo yntau, hwnnw sydd yn 
dwyn ffrwyth lawer." " Onid erys un ynnof fi, 
efe a daflwyd allan megis cangen ac a wywodd." 
" Os arhoswch ynnof fi, ac aros o'm geiriau ynnoch, 
beth bynnag a ewyllysioch, gofynnwch, ac efe a 
fydd i chwi/' Gwelir hyn yn eglurach fyth yn yr 
adnod o flaen y testyn, " Fel y carodd y Tad fi 
felly y cerais innau chwithau, arhoswch yn fy 
nghariad i," — neu fel y gellir cyfieithu y frawddeg, 
" arhoswch yn fy nghariad yr hwn sydd eiddof 



230 Cofiant 0. R. Owen. 

fi," y cariad y mae gennyf hawl iddo, obiegid yr 
ydwyf fi wedi eich cam chwi yn anfeidrol deilwng 
— " fel y car odd y Tad fi, felly y cerais innau 
chwithau," — bydded i chwithau fy ngharu innau 
yn gyfatebol. Tybiaf fod y disgyblion wedi 
gofyn iddo pa fodd y gallent wneud hyn, a chyf- 
arwyddyd Iesu Grist iddynt ydyw y testy n, " Os 
eedwch fy ngorchmynnion, chwi a arhoswch yn fy 
nghariad," neu yn y cariad ohonof. Os yw yr 
esboniad hwn yn gywir, fel y credaf ei fod, yna y 
mae yn canlyn o angenrheidrwydd mai ei gariad 
Ef at Ei Dad, ac nid cariad Ei Dad ato Ef , yw yr un 
y sonir am dano yn niwedd y testyn, " fel y cedw- 
ais i orchmynnion fy Nhad, ac yr wyf yn aros yn 
Ei gariad Ef/' neu y cariad ohono Ef. Yr oedd 
Grist am argraffu yn ddiamheuol ar feddwl y byd 
ei fod Ef yn caru y Tad. Gyfeiria at hynny yn 
niwedd y bennod flaenorol, " Ond fel y gwypo y 
byd fy mod i yn caru y Tad," meddai. Yr un 
ffordd, meddai yr Iesu, y mae i chwi a minnau aros 
mewn cariad, sef trwy gerdded llwybr ufudd-dod. 
Y rheswm paham yr oedd Crist yn parhau i garu 
Ei Dad oedd ei fod yn parhau i wneuthur Ei ewyll- 
ys. Yr un fath y gallwn ninnau barhau. Onid 
felly y mae yn ein perthy nas a'n gilydd ? Tybiwch 
fod rhywun wedi gofyn cymwynas gennych, a'ch 
bod chwithau wedi gwrthod. Rhyfedd fel y 
darfu i'ch calon oeri tuag at hwnnw mewn can- 



Dwy Bregeth. 231 

lyniad. Yr un fath yn ein perthynas a Christ. 
Os peidiwn wneud yr hyn a geisia Crist gennym, ni 
a beidiwneigaru ; ond os cadwn Ei orchmynnion, 
ni a arhoswn yn y cariad ohono. Chwi gofiwch 
hefyd fod yr ymadrodd " fy nghariad," yr hwn 
sydd yn gyfystyr a chariad Duw neu gariad Crist, 
yn fynych yn y Testament Newydd yn golygu 
cariad at Dduw neu gariad at Grist, megis 
yn yr enghreifftiau canlynol : " Ond myfi a'ch 
adwaen chwi, nad oes gennych gariad Duw 
ynnoch," hynny ydyw, nad oes gennych 
gariad at Dduw ynnoch. " char neb y byd, nid 
yw cariad y Tad ynddo ef," hynny ydyw, nid yw 
cariad at y Tad ynddo ef. " Canys hyn yw car- 
iad Duw," hynny ydyw, hyn yw cariad at Dduw, 
" bod i ni gadw ei orchmynnion/' Nid wyf felly 
yn gwneud cam a rheolau gramadeg nac esbon- 
iadaeth wrth roddi yr ystyr yna iddo yn ein testyn, 
ac wrth wneud hynny, cyflwynir ger ein bron y 
gwirionedd hwn: — 

Fod y sawl a ufuddhao i Grist yn sicr o 

BARHAU l'w GARU. 

Dichon fod yma rywun yn ofni y bydd iddo 
wrthgilio. Dywed Crist wrth y cyfryw nad oes 
eisiau iddo ofni dim o'r fath, cyhyd ag y bydd iddo 
wneud yr hyn a geisia. Yr oedd gan Fab Duw 
ffydd ddiderfyn yn Ei orchmynnion fel yr oedd yn 



232 Cofiant O. R. Owen. 

sicr y buasai i bawb a'u cadwent barhau i'w garu. 
Yn y bennod flaenorol cawn adnod fel hyn : " 
cherwch fi, cedwch fy ngorchmynnion," neu " chwi 
a gedwch fy ngorchmynnion " yn ol y Cyfieithiad 
Diwygiedig, tra y mae adnod y testyn yn reversio 
yr order yn hollol. Yn y naill, cariad sydd yn 
dechreu ac ufudd-dod yn dilyn, tra yn y Hall 
ufudd-dod sydd yn dechreu a chariad yn dilyn. 
Y mae y ddwy yn wirionedd, ond yn wirionedd 
mewn cyfnodau gwabanol ym mywyd a phrofiad 
y dyn duwiol. Y mae yr adnod gyntaf yn wir- 
ionedd yn nechreuad y bywyd ysbrydol. Cariad 
at Grist sydd yn arwain pob dyn i ufuddhau iddo 
ar y dechreu, ond oddiyno ymlaen y mae ein testyn 
yn dod yn wirionedd, ufuddhau i Grist sydd yn 
parhau y cariad hwnnw. Nid oes dim yn ddieithr 
mewn ffaith felly, y mae mewn perffaith gyd- 
gordiad a dull cyffredin Duw o weithredu. Wele 
un engraifft : Y tan sydd yn cynneu y glo, ond y 
glo sy'n peri i'r tan barhau i gynneu. Wele 
engraifft arall : Y bywyd sydd yn y corff sy'n 
peri ei fod yn gofyn ymborth, ond ymborthi sy'n 
cynnal y bywyd hwn ymlaen yn y corff. Felly 
hefyd, cariad at Grist sydd yn arwain dynion i 
ufuddhau iddo, ond ufuddhau iddo sydd yn peri i'r 
cariad hwnnw barhau yn eu calonnau : " Tra 
fyddoch yn gwneuthur y pethau hyn, ni lithrwch 
chwi ddim byth," mewn cariad nac ymddygiad. 



Dwy Bregeth. 233 

(a) Oblegid ein bod wrih ufuddhau yn dod i weled 
rhesymoldeb ei holl ofynnion. Gwneuthur unrhyw 
beth a rydd i ni y syniad cywiraf am dano. Nid 
oes gennym syniad cywir am orchmynnion Iesu 
Grist o gwbl ond i'r graddau yr ydym yn eu 
gwneud. Y mae y gair " cadw " yn y testyn yn 
awgrymiadol iawn, yr un peth ydyw ag ufuddhau, 
ac nid yw y gorchmynnion yn eiddo neb ond y sawl 
sydd yn ufuddhau iddynt. " Os ewyllysia neb 
wneuthur ei ewyllys ef, efe a gaiff wybod am y 
ddysgeidiaeth," ac y mae y sawl a ufuddhao i 
orchmynnion Crist yn sicr o weled eu rhesymoldeb, 
gwelant nad ydynt yn gofyn dim ond yr hyn sydd 
dda, nac yn gwahardd dim ond yr hyn sydd ddrwg. 
Y mae yn deilwng o sylw mai y gwas drwg a diog 
yn y ddameg a achwynodd ar ofynnion ei arglwydd, 
y gwas nad oedd wedi gwneud yr hyn a geisiai 
ei arglwydd ganddo, hwnnw sydd yn achwyn yn 
wastad ; ni ddarfu i'r gweision ereill achwyn o 
gwbl. Dywedodd un wrth hen Gristion rywdro : 
" Nis gallaf fyw eich egwyddorion, am nad wyf yn 
eu hoffi." Atebodd yr hen Gristion ef : " Pe 
buasech yn byw yr egwyddorion, buasech yn sicr 
o'u hoffi " — ac uniawn y dywedodd. Nid yw yr 
Iesu wedi colli un cyfaill gwirioneddol a enillodd 
erioed. Gwir i lawer o'i ddisgyblion unwaith 
achwyn ar Ei eiriau Ef, gan ddywedyd, " Caled 
yw yr ymadrodd, pwy a ddichon wrando arno ?" 



234 Cofiant 0. R. Owen. 

Do, ond nid disgyblion gwirioneddol oeddynt, ond 
dilynwyr anghrediniol, nad oeddynt erioed wedi 
credu ynddo, fel y dywedodd Grist wrthynt : 
" Ond y mae ohonoch chwi rai nid ydynt yn credu, 
canys yr Iesu a wyddai o'r dechreuad pwy oedd y 
rhai nid oedd yn credu, a phwy oedd yr hwn a'i 
bradychai ef." Pan ofynnodd yr Iesu i'w wir ddis- 
gyblion a fynnent hwy ei adael, dywedasant ar 
unwaith, " ! Arglwydd, at bwy yr awn ni, 
gennyt ti y mae geiriau bywyd tragwyddol." Yr 
oeddynt wedi penderfynu glynu wrtho, oblegid eu 
bod wedi gweled gwerth a rhesymoldeb Ei 
eiriau. Pe byddai gan rywun hawl i achwyn ar 
orchmynnion Crist, gan Paul y buasai hynny, 
oblegid bu raid iddo ef fod mewn blinderau yn 
fynych er mwyn eu gweithio allan. Ond clywch 
beth a ddywedai : " Ond nid wyf fi yn gwneuthur 
cyfrif o ddim (dim y geilw Paul ei ddioddefiadau), 
ac nid gwerthfawr gennyf fy einioes fy hun, os 
gallaf orffen fy ngyrfa mewn llawenydd, a'r 
weinidogaeth a dderbyniais gan yr Arglwydd Iesu, 
i dystiolaethu efengyl gras Divvy." Clywch beth 
a ddywedodd yr henafgwr loan : " A'i orch- 
mynnion ef nid ydynt drymion." Y mae yma rai a 
dystiant yn gyffelyb. Yr ydych yn ufuddhau i 
Grist, ^blegid eich bod yn gweled fod hynny yn 
fraint i chwi. " The irresistible attraction of 
Jesus Christ is His reasonableness," meddai un. 



Dwy Bregeth. 235 

(b) Oblegid ein bod wrih ufuddhau yn derbyn 
cymorth effeithiol i'w cadw. Yn y weithred o 
ufuddhau y mae y cymorth yn dod o hyd. Bydd 
llawer yn gofyn flynyddau ymlaen am nerth i 
farw. Nid yw Duw byth yn gwneud hynny, 
nerth yn ol y dydd ydyw trefn Duw, a phan ddaw 
y dydd y bydd raid i ti farw, cei weled y bydd Duw 
wedi codi yn foreuach nag arfer y boreu hwnnw i'th 
gynorthwyo. Nis gwyddom faint o gymorth a 
gawn i wneud gweithred anghyffredin hyd nes y 
byddom wedi ymgymeryd a hi. Aeth tad gwan- 
aidd ei gorff i Ian y mor gyda'i blant rywdro, a 
thra yr ymolchent hwy, cerddai yntau yn ham- 
ddenol ar y traeth. Ond yn sydyn, dyna waedd 
oddi rhwng y tonnau, oedd yn arwydd sicr o gyf- 
yngder ; ac erbyn i'r tad edrych, gwelai un o'i 
fechgyn ar fin boddi. Er gwaned ydoedd, rhed- 
odd i'r dwfr, brwydrodd a'r tonnau, ac ymaflodd 
yn ei fachgen, a dygodd ef yn ei law, fel pe na bu- 
asai ond pluen yn ei law. Gwisgwyd ef a nerth 
Samson am y funud, yr oedd ei gryfder yn gymaint 
o syndod iddo ei hun ag ydoedd i ereill. Y mae 
hyn yn wir ymhob cylch. Yng ngwaith dyn yn 
ufuddhau i Grist, y mae y cymorth yn dod o hyd, 
ac y mae ufuddhau yn hawdd mewn canlyniad. 
Dywedir fod pob dyn o faintioli cyffredin yn dal 
pwysau pedair tunell ar ddeg o awyr, ond nid yw 
yn teimlo y pwysau, oherwydd fod swm cyfatebol 



236 Cofiant 0. R. Owen. 

o awyr o'i fewn yn ei gynorthwyo. Er engraifft, 
pe gwasgech ddarn o bapur rhwng eich dwylaw, 
ni thorech ef o gwbl, oblegid fod y naill law yn dal 
pwysau y Hall. Dyna esboniad ar y geiriau hynny 
o eiddo Paul : " Yr wyf yn gallu pob peth trwy 
Grist, yr hwn sydd yn fy nerthu i." Y mae rhai yn 
tybied fod gwasanaethu Crist yn waith caled. 
Iddynt hwy sydd yn edrych arno o draw y mae 
felly, ond pe dechreuent ar y gwaith, cawsent weled 
yn amgenach. Gwelent fod Ei iau yn esmwyth, 
a'i faich yn ysgafn, oherwydd fod y cymorth a 
estynnid yn ddigonol. Yr oedd ambell was yn 
Israel yn dewis aros gyda'i feistr oherwydd ei bod 
yn dda arno gydag ef. Y mae pob un sy'n ufudd- 
hau i Grist yn teimlo ei bod yn dda arno gydag 
Ef, ac nid yw am Ei adael. Gwel fod gofynnion 
Crist yn ysgafnach na gofynnion pechod, heblaw 
fod y canlyniadau yn anhraethol well. 

(c) Oblegid ein bod wrih ufuddhau yn dod yn 
burach. Un o'r prif foddion i buro a ordeiniwyd 
gan Dduw ydyw gwaith. Trwy droi yn ei 
chylchdro y mae y belen ddaearol wedi ymffurfio 
o'r tryblith dechreuol i fod yn fyd y gellir ei bres- 
wylio. Trwy y gwaith sydd yn y mor y purir 
yntau. Y gwaith sydd yn yr afon sy'n peri fod 
ei dyfroedd mor loew, a'i chan mor hyglyw. Pe 
collasai yr afon ei gwaith, collasai hefyd ei chan, 
a phan y cyll y Cristion ei waith, fe gyll yntau ei 



Dwy Bregeth. 237 

gan. Y mae y Gristion yn cael ei buro yn ei waith. 

Yr Ysbryd Glan sydd yn puro dynion, ond ffordd 

yr Ysbryd i wneud hynny yw eu tueddu i wneud 

gwaith iawn. " Yr awrhon yr ydych chwi yn Ian 

trwy y gair a leferais i wrthych," meddai Crist. 

Oddiar pan yr ydych yn gwneud yr hyn a ddy- 

wedais wrthych, yr ydych wedi dod yn lanach. 

Dywed Petr mai y ffordd i ni buro ein heneidiau 

ydyw trwy ufuddhau i'r gwirionedd. Y mae y 

dyn sy'n ufuddhau i Grist yn debyg i Naaman 

gynt, y mae yn dod yn lanach bob tro y mae yn 

ufuddhau. Dywedodd rhywun fod dyn yn dod 

yn rhan o bopeth a wel. Pa faint mwy y gellir 

dweyd fod dyn yn dod yn rhan o bopeth a wna. 

Y mae pob da a wna yn dod yn rhan ohono. Y 

mae ein natur foesol yn gloewi gyda phob gweith- 

red dda a gyflawnwn, a pho fwyaf yr arferwn 

wneudd a, puraf oil y deuwn, a pho buraf y byddwn 

mwyaf oil y bydd ein hymlyniad wrth Grist. Y 

mae y pur o hyd yn tyrru at yr Iesu. Yr oedd yr 

angylion glan yn heidio o'i gwmpas pan ar y ddaear, 

a daeth dau sant perffeithiedig i ymweled ag ef arj 

Fynydd y Gweddnewidiad, a dywed loan iddo ei 

weled ar Fynydd Seion, " a chyd ag ef," meddai, 

" bedair mil a saith ugeinmil, a chanddynt enw 

ei Dad ef yn ysgrifenedig yn eu talcennau" — bodau 

ag yr oedd eu purdeb yn amlwg i bawb. Nid wyf 

yn synnu eu bod gydag Ef yno, oblegid gydag Ef 



238 Cofiant O. R. Owen. 

y gwelaf y dynion goreu ar y ddaear ymhob oes. 
Y drwg sydd ynnom sydd yn gwrthryfela yn erbyn 
Grist, ac i'r graddau y bydd hwn yn cael ei symud 
y bydd ein cariad ato yn cynhyddu a'n hymlyniad 
wrtho yn cryfhau. 

(d) Oblegid ein bod wrth ufuddhau iddo yn mwyn- 
hau y llawenydd pennaf. Yn yr adnod sydd yn 
dilyn y testy n dywed Crist : " Hyn a ddywedais 
wrthych fel yr arhosai fy llawenydd ynnoch, ac y 
byddai eich llawenydd yn gyflawn." Y mae yn 
naturiol i ni ofyn beth oedd llawenydd mwyaf Crist 
ar y ddaear. Y mae yn werth i ni wybod beth 
ydoedd, oblegid dyma y llawenydd a addawa i 
ninnau, ac y mae yn sicr mai dyma y llawenydd 
puraf, gan mai Ei lawenydd Ef ei Hun ydyw. 
Ymddengys i mi mai y llawenydd oedd yn dod 
iddo o'i ufudd-dod i'w Dad oedd Ei lawenydd 
mwyaf. Y mae rhan olaf y testyn yn awgrymu 
hynny yn eglur, sef, " f el y cedwais i orchmynnion 
fy Nhad, ac yr wyf yn aros yn ei gariad ef." Yr 
oedd yr Iesu yn cael llawenydd i'w galon wrth 
feddwl ei fod wedi ufuddhau i'r hyn oil a orch- 
mynnodd ei Dad iddo, ac yn aros yn y cariad ohono 
ef. Yr oedd gan yr Iesu lawer o bethau y gall- 
asai lawenhau o'u plegid. Gallasai lawenhau yn y 
ffaith fod angylion wedi dathlu ei enedigaeth. 
Gallasai lawenhau yn y ffaith fod yr Ysbryd wedi 
disgyn megis colomen arno ar adeg ei fedyddiad. 



Dwy Bregeth. 239 

a bod ei Dad wedi dywedyd am dano, " Hwn 
yw fy anwyl Fab i, yn yr hwn y'm boddlonwyd." 
Ond nid dyna y llawenydd y soniai efe am dano, 
ond am y llawenydd oedd yn dod iddo o'i ufudd- 
dod i'w Dad y soniai. Nid yr hyn a wnaeth ei 
Dad iddo ef, ond yr hyn a wnaeth Efe i'w Dad, 
oedd yn rhoddi mwyaf o lawenydd iddo. Dyma 
y llawenydd pennaf i ninnau. Yr hyn a wnaeth 
Crist i ni fydd yn penderfynu ein diogelwch, ond 
yr hyn a wnawn ni i Grist a fydd yn penderfynu 
ein llawenydd. Y mae yn llawenydd mawr i ni 
feddwl am yr hyn a wnaeth ac a wna Crist i ni. Y 
mae wedi marw yn lawn drosom, gwaith na 
fedrai neb ond Efe ei gyflawni. " Yn yr hwn y 
mae i ni brynedigaeth trwy ei waed Ef, sef 
maddeuant pechodau." Y mae yn eiriol drosom 
yn y Nef, ac efe a'n dwg yn y diwedd ato'i hun. 
Am yr hyn a wnaeth ac a wna Crist i ni y diolchwn 
i dragwyddoldeb, ond am yr hyn a wnawn ni iddo 
Ef y llawenhawn. " Dedwydd yw rhoddi yn 
hytrach na derbyn." Y mae yn eglur fod 
Solomon yn llawenhau mwy wrth adeiladu teml i'r 
Arglwydd, nag wrth feddwl am y doethineb a'r 
golud a'r gogoniant a roddasai Duw iddo ef, 
o blegid offrymodd fwy o aberthau wrth gysegru 
y naill nag a wnaethai wrth dderbyn y Hall. Cy- 
merwch engraifft arall agosach atom : Dyna ddyn 
ieuanc a gladdodd ei rieni yn ddiweddar. Pa un 



240 Cofiant O. R. Owen. 

ai yr adgof am yr hyn a wnaethant hwy iddo 
ef, neu yr adgof am yr hyn a wnaeth efe iddynt 
hwy sydd yn rhoddi mwyaf o lawenydd iddo 
heddyw ? Yr hyn a wnaeth efe iddynt hwy, yn 
ddiddadl. Y mae pob ufudd-dod a roddodd, pob 
caredigrwydd a ddanghosodd, a phob cymorth 
a estynnodd iddynt, yn rhoddi iddo lawenydd an- 
rhaethol heddyw. Felly hefyd y mae pob 
gweithred a wnawn mewn ufudd-dod i Grist yn 
creu rhyw bur orfoledd digymysg dan ein bron, ac 
yn peri i ni barhau i lynu wrtho. Y mae y sawl 
all ddweyd : — 

Yn Dy waith y mae fy mywyd, 
Yn Dy waith y mae fy hedd, 

yn sicr o ddweyd hefyd : — 

Yn Dy waith yr wyf am aros 
Tra yr ochr hyn i'r bedd. 

Wrth derfynu, dymunaf gymell rhywun a 
all fod yma nad yw yn caru yr Iesu, i dreio gwneud 
yr hyn y mae yn geisio ganddo, ac yna bydd yn 
sicr o ddod i'w garu, ac wrthych chwi sydd yn ei 
garu dywedaf, parhewch i'w garu. Nid oes neb 
a dal ei garu ond Efe — " Na cherwch y byd, na'r 
pethau sydd yn y byd," oblegid hyd angeu'n brin 
y deuant hwy. Gwir a ddywedodd Ebenezer 
Richards, Tregaron, fod y byd hwn fel mul 
Absalom, yn gadael ei berchennog yn y cyfyngder 



Dwy Bregeth. 241 

mwyaf. Peidiwch gafael yn rhy dynn yn eich 
perthynasau anwylaf, oblegid daw angeu i ddatod 
y cylymau yn y man. Ond am Iesu, dyma wrth- 
rych dal ei garu. Gofiwch beth a ddywedodd 
Eben Fardd :— 

Rhof fy nhroed y fan a fynnwyf 

Ar sigledig bethau'r byd, 
Ysgwyd mae y tir o danaf, 

Darnau'n cwympo lawr o hyd ; 
Ond os caf fy nhroed i sefyll 

Yn y dymhestl fawr a'm chwyth 
At dragwyddol Graig yr Oesoedd, 

Dyma fan na syfla byth. 

Pwyso'r boreu ar fy nheulu, 

Colli rheiny y prynhawn ; 
Pwyso wedyn ar gyfeillion, 

Rheiny'n cilio'n gyflym iawn ; 
Pwyso ar hawddfyd, hwnnw'n eilio •. 

Profi'n fuan newid byd ; 
Pwyso ar Iesu, dyna gryfder, 

Sydd yn dal y pwysau i gyd. 

Pwyswn arno, ac anrhaethol fydd ein braint. 






RHESTR Y TANYSGRIFWYR. 



Parch. T. Bli Evans, Llanfair, Lampeter. . 6 

Parch. J. Rhydderch, Pwllheli 1 

Parch. J. Evans, 36 Beaconsfield Street, 

Liverpool 1 

Parch. T. Evans, Amlwch 1 

Parch. J. G. Thomas, Ilkeston, Derbyshire 1 

Parch. D. Morlais Davies, Llandilo 1 

Parch. W. Davies, Llandilo J 

Parch. Edward Jones, M.A.,B.D., Rhyl.. 1 

Parch. H. M. Hughes, B.A., Caerdydd 1 

Parch. Griffith Parry, Llanbadarnfawr . . 1 

Parch. E. G. Davies, Dunvant 1 

Parch. LI. S. Davies, Trewilliam 1 

Parch. E. C. Davies, Ynyshir 1 

Parch. D. Davies, Velindre 6 

Parch. H. T. Jacob, Peniel 1 

Parch. D. Lloyd, Cymmer 1 

Parch. E. J. Rosser-Evans, Gwynfryn, 

Ammanford 1 

Parch. Gwiiym Rees, B.A., Llandyssul. ... 1 

Parch. E. J . Lloyd, Llandudoch 1 

Parch. W. James, Abertawe 1 

Parch. E. H. Davies, Crosslands, Llanelli. . 1 

Parch. J. Evans Jones, Skiwen 1 

Parch. J. Gwiiym Jones, A.T.S., St. Helens 2 
Parch. Cynwyd Williams, Trewen, Llanrwst 1 

Parch. T. E. Nicholas, Glais 1 

Parch. J. Maelor Morgan, 

Clapham Common 1 

Parch. J. Tudor, B.A., Aberdar 1 

Parch. D. Gwynne Lewis, Salem, Bow St. 2 

Parch. Keinion Thomas, Menai Bridge .... 1 

Parch. H. Ivor Jones, Caer 2 

Parch. S. Bowen, Tregarth, Bangor 2 

Parch. T. Gwernogle Evans, Skiwen 1 

Parch. L. James, Brynbank, Narberth. ... 1 

Parch. D. S. Davies, Llanboider 1 

Parch. D. Lewis, Letterson, Pern 1 

Parch. T. Gwiiym Evans, Aberaeron 1 

Parch. D. Dalis Davies, Beulah 1 

Parch. J. Llewelyn, Borth 1 

Parch. Aaron Morgan, Blaenffos 1 

Parch. Rhys J. Huws, Bethesda 1 

Parch. E. J. Edwards, Brvnrhiwgaled . ... 1 

Parch. T. Talwyn Phillips. B.D., Bala 1 

Parch. J. Williams, Saundersfoot 1 

Parch. G. Palmer Lewis, Bath 2 

Parch. D. J. Lewis, B.A., Tumble 10 

Parch. J. Grawys Jones, Aberdar 2 

Parch. W. Thomas, Llanboider 3 

Parch. D. Rees, Oapel Mawr 1 

Parch. D. Ffrwdwen Lewis, Trelewis 1 

Parch. B. Carolan Davies, Arnant ] 

Parch. D. Eiddig Jones, A.T.S., Clydach . . 2 

Parch. J. Davies, Cadle 1 



Parch. R. Roberts, Rhos 

Parch. Job Miles, Aberystwyth 

Parch. Stephen Thomas, Salem, Llandilo . 

Parch. R. P. Williams, Caergvbi 

Parch. Griffith Ellis, M.A., Bootle 

Parch. Ben Morris, Pontyberem 12 

Parch. D. Jones, Scranton, Pa., U.S.A 

Parch. W. S. Davies, Llwydcoed 

Parch. Rhys Williams, Maenclochog 

Parch. D. Evans, 1 Shirley Road, Caerdydd 
Parch. M. R. Davies, Aghanea Rectory, 

County Fermanagh 

Parch. D. Glannant Davies, Llundain. . . . 
Parch. S. G. Dorvil Jones, B.A., Machen . . 
Parch. T. Cynonfardd Edwards, D.D., 

Kingston, Pa., U.S.A 

Parch. R. O. Evans, Neath 

Parch. J. Cvnddvlan Jones, D.D., Caerdydd 
Parch. D. Eurof Walters, M.A.,B.D., 

Merthyr Tydfil 

Parch. D. Williams, Maenclochog 1' 

Parch. T. Nicholson, Llundain 

Parch. J. Lewis, Blaenycoed 

Parch. E. Walter Thomas, Tonypandy 

Parch. J. Hushes, M.A., Liverpool 

Parch. D. Tyssul Evans, M.A.,B.Sc. 

Caerdydd 

Parch. D. Davies, Bethesda, Llangennech 
Parch. J. Cradoc Owen, A.T.S., Ebbw Vale 

Parch. J. J. Jones, B.A., Llanelli 

Parch. T. Charles Williams, M.A., 

Porthaethwy 

Parch. H. Elwyn Thomas, Liverpool 

Parch. R. James, Llanwrtyd Wells 

Parch. D. Phillips, Treharris 

Parch. T. Roberts, Wyddgrug 

Parch. D. Bowen, Hermon, Manordilo. . . . 

Parch. D. E. Williams, Henllan 

Parch. J. Sulgwyn Davies, Aberdar 

Parch. Owen Jones, Mountain Ash .... 

Parch. J.J. Williams, Llangybi 

Parch. E. Ambrose Pickering, Liverpool. . 

Parch. E. G. Davies, Abertridwr 

Parch. Samuel Williams, Penrhiwceibr . . . . 
Parch. W. Justin Evans, Bromley, Kent. . 

Parch. J. Towyn Jones, Llandybie 

Parch. D. Powell, Everton Village 

Parch. James Davies, M.A., Liverpool. . . . 

Parch. Llewelyn Bowyer, Llundain 

Parch. Rowland Hughes, B.D., Tylorstown 

Parch. T. E. Thomas, Coedpoeth 

Parch. J. G. Owen, Penboyr 

Parch. Evan Evans, Lampeter 

Parch. R. Aethwy Jones, M.A., Liverpool 
Parch. J. G. Jones, Cana, Gaerwen 



Rhestr y Tanysgrifwyr. 



243 



Parch. 
Parch. 
Parch. 
Parch. 
Parch. 
Parch. 
Parch. 
Parch. 
Parch. 
Parch. 
Parch. 
Parch. 
B 
Parch. 
Parch. 



J . Hy wel Parry, Llansamlet 

J. Thomas. Merthyr 

H. Elvet Lewis. M.A., Llundain. . . . 

Guion Jones, Llandderfel 

Henry Harries, M.A., Llundain. . . . 
Ben Davies, Panteg Ystalyfera. . . . 

J. T. Miles, M.A., Gwrecsam 

D. Adams, B.A., Liverpool 

W. M. Jones, Birkenhead 

R. Gwylfa Roberts, Llanelli 

D. Watkin Jones, Wattstown 
John Evans (W.), 33 Dingle Road, 

irkenhead 

Peter Williams (Pedr Hir), Bootle. . 
T. Davies, Llandudno 



Prifathro B. Griffith Jones, B.A., 

United College, Bradford 

Prifathro T. Bees, M.A., Bangor 

Prifathro T. Lewis, M.A.,B.D., Aberhonddu 

Proff. J. Evans, B.A., Aberhonddu 

Proff. J. E. Lloyd. M.A., Bangor -. 

Syr Samuel T. Evans, K.C.,A.S., Llundain 2 
Syr Alfred Thomas, A.S., Bronwydd, 

Caerdydd 1 

Syr John Williams, Barwnig, Llanstephan 1 

Mr. W. Llewelyn Williams, A.S., Llundain 1 

Y Gwir Anrhydeddus D. Llovd George, A.S. 2 

Mr. D. Evans, Emlyn House, Porth 10 

Mr. Griffith Jones, 27 Priorv Road, Airfield 1 
Mr. W. L. Griffith, Chapel House, 

Fitzclarence Street 1 

Mr. Timothy Richards, Ardwyn, Lampeter 12 

Mrs. Williams, 72 Selborne Street, Liverpool 1 
Mr. Henrv Davies, 3 Maxton Road, 

Fairfield 1 

Vlr. Myfyr Evans, Theological College 

Aberystwyth 1 

Mr. J. W. Jones, 22 North Hill Street, 

Liverpool 1 

Capt. W. G. Richards, Bridge House, 

Llandudoch 1 

Mr. W. J, Parry, Y.H., Coetmor Hall, 

Bethesda I 

Mr. Beriah Gwynfe Evans, Caernarfon .... 1 
Cynghorydd L!. Bowen, 31 Methyr Road, 

Hirwaen 1 

Mr. J. P. Davies, 1 Bussell Street, Dowlais 1 
Mr. J. Alban Rowlands, Llwynon, Penygroe= 2 

Miss James, 3 Glendower Street, Dowlais . . i 
Mr. T. Owen, 62 Crawford Avenue, 

Liverpool 1 

Mr. Owen Griffiths, Compton House, 

Liverpool 1 

Mr. Jonathan Williams, 

12 Church Terrace, Llangefni 1 

Mr. D. Daniel, 19 Amberley Street, Liverpool 1 

Mr. J. G. Jones, Compton House. Liverpool 1 
Mr.^John Morris, 219 Brownlow Hill 

^Liverpool 1 

Mr~Simon Stephens, 9 Llantwit Street, 

Caerdydd 1 

Mr. Ivor J. Morris, Bangor 1 



Mr. Jonah Evans, Pontselly, Boncath. ... 1 

Mr. .7. Meyrick Jones, Y.H., Dolgellau. ... 1 

Mr. James Adams, Glanteifi, Cilgerran. ... 1 

Mr. Stephen Morgan. 21 High St., Aberteifi 1 

Mr. David Griffith (Deivi Aerrm), Aberdar 4 

Mr. E. B. Morris, {Myfyr Teifi), Aberdar. . 1 
Mr. Thomas Thomas, Council School, 

Glanaman 1 

Mrs. E. Herbert, 3 Lewis Terrace, Ceinewydd 1 
Mrs. Capt. Evans, Clifton House, Ceinewydd 1 

Mrs. Capt. Thomas, Brvneirion, Ceinewvdd 1 

Mrs. E. Bees ; Bella Vista, Blundellsands. . 4 

Mr. Hugh Evans, Hero House, Amlwch . . 1 

Mr. Richards, Wenallt, Aberdar 1 

Mr. J. O. Davies, Ty'nllidiart, Pentrefoelas 1 

Mr. Hugh Roberts, Pentrefoelas 1 

Mr. Morgan Evans, Y.H., 

Oakford, Llanarth 1 

Mr. J. Brynach Davies, Llaniyrnach, Pern. 6 
Mr. J. Albert Morgan, Aeliryn House. 

Caerfyrddin 1 

Mr. D. Roberts, Old College School, 

Caerfyrddin 1 

Mr. W. Jones, 85 Lord Street, Liverpool. . 1 
Mr. W. Lloyd, Nat. Pro. Bank, 

Castelinewydd Emlyn 1 

Mr. Josiah Griffiths, Ta'we Lan, Morriston 1 

Mr. Joseph Davies, Glyncollen, Abertawe 1 
Mr. D. Davies, Maengwyn, Glynderwen.. 30 
Mr. T. H. Phillips, Bournemouth House, 

St, Clears 20 

Dr. A. Garrod Thomas. Newport, Mon. .. 1 

Mr. J. Aeron Thomas, West Cross, Glam. . . 1 

Mr. S. Nicholas, Bryncych, Treorci 1 

Mr. W. Jeremy, Sussex House, 

Castelinewydd Emlyn 1 

Mr. W. Davies (Gnibim Dafydd), 

3 Hackins Hey, Liverpool 1 

Mr. J. Thomas, 5 Penmark Boad, Hirwaen 1 

Miss Rosina Davies, Treherbert 1 

Mr. Dan Jenkins Bronydderwen, 

Llanerwydd 1 

Mr. D. Jones, The Gardens, Hartsheath, 

Wyddgrug 1 

Mr. D. Jones, Tyntwll, Llanarmon-yn-Ial . . 1 

Dr. Powell, Castelinewydd Emlyn 3 

Mr. W. G. Owen, Metropolitan* Bank, 

Llanrwst 1 

Mr. Arthur Rowlands, Y.H., Rhyl 1 

Mr. Thomas Williams, 15 Monro Street, 

Liverpool 1 

Mr. W. 0. Elias. 11 Dunraven Road, 

West Kirby 1 

Mr. Henry Jones, Caer 1 

Mr. Hush Hughes, Gorffwvsfa, Llangefni. . 1 

Mr. A. J. Griffiths, Gold Cliff, Newport Mon 2 

Mrs. Roberts, 60 Lucan Road, Aigburth . . 1 

Mr. D. T. Jones, Glanydwr, Ogmore Yale. . 3 

Mrs. Lloyd, Hersedd, W3'ddgrug 1 

Mr. W. G. Davies, Compton House, 

Liverpool 1 

Mr. T. Cilcert James, Granville, Ohio. ... 1 

Mr. James Davies, Granville, Ohio 1 

Mr. W. Thomas, 10 Newry Eawr, Caergybi 1 

Mrs. Evans, 9 Eversley Street, Liverpool . . 1 



244 



Rhestr y Tanysgrifwyr. 



Mr. Stephen Owen, Nat. Pro. Bank, 

LUmdain J 

Mr. W. J. Jones, F.C.I.S., 17 Ashdale Koad, 

Waterloo 1 

Mr. William Griffiths, Maendy, Cowbridge 1 
Mr. Thomas Miles, Maendy, Cowbridge . . 1 
Mr. J. Martin Jones, Llanishen, Caerdydd 1 | 
Mrs. Leah Davies, Dolcorsllwyn Hall, 

Cemaes 1 

Miss Rees (Cranogiven), Llangranog 1 

Capt. Farrell; Bryntawel, Amlwch 1 

Capt, Ellis, 26 Llaneilian Boad, Amlwch. . 1 

Mrs. Ellis, Aelybryn, Amlwch 1 

Mr. Peter Jones, 27 Hahnemann Boad, 

Walton 1 

Mr. J ohn Pierce, 48 Melrose Road, Kirkdale 1 
Mr. John Rowlands, 15 Viola Street, Bootle 1 
Mr. Robert Lumley, 68 Picton Road 

Wavertree 1 

Mr. E. Edwards, 14 Kings Road, Bootle 1 
Mr. 0. P. Roberts, 96 Mulgrave Street 

Liverpool 1 

Mr. J. Henry Jones, 15 Jermyn Street, 

Liverpool 2 

Mr. W. Foulkes Jones, Y.H., Corwen 1 

Mr. B. H. Davies, Maesglas, Pencader. ... 1 
Mr. R. O. Parry, 7 Maiden Road, Liverpool 1 
Mr. S. Sandbrook, The Hawthorns, 

Merthyr Tydfil 1 

Mr. Salmon Jones, 26 Penmaesglas Road, 

Aberystwyth 1 

Mr. John Davies, 19 David Street, 

Penmaenmawr 1 

Mr. J. H. Pugh, 18 Priory Street, 

Caerfyrddin 1 

Mr. D. Gabe, Post Office, Ammanford. ... 3 
Mr. E. C. Griffiths, 37 Park Road, 

Newcastle-on-Tyne 

Mr. James Thomas, Tudor Street, Ferndale 
Mr. D. Tudor, Memorial College, Brecon. . l 
Mr. R. E. Ellis, 7 Gonville Road, Bootle. . i 
Mr. Joseph Evans, Bank House, Solva. ... 1 
Mr. Lewis Humphreys, Dolan Las, 

Tanygrisiau 1 

Mr. D. N. Jones (Ap NicoJ), Maenygroes. . 1 
Mr. John Holland, 32 King's Road, Bootle 1 
Mrs. W. Harries, Hiraethog, Colwyn Bay. . 3 
Mrs. Breese, 32 Richmond Terrace, 

Liverpool 1 

Miss Jones, Gambier Terrace, Liverpool . . 1 

Mr. D. Evans, 3 Canon Street, Aberdar 1 

Mr. W. O. Williams. The Stores, Corwen. . 1 
Capt, D. Roberts, 35 High Street s 

Porthmadog 1 

Mr. W. Evans, 3 Lombard Street, 

Porthmadog 1 

Mr. R. J. Griffiths, 28 Olivedale Road, 

Liverpool 1 

Mr. J. Hughes, Cornelofau, Llanrhystyd. . ] 
Mr. E. Ambrose James, 3 Church Road, 

Caerdydd 1 

Mrs. Lloyd, 17 Theobald Road, Caerdydd . . 1 



Coleg Bala-Bangor 

Mr. H. E. Rogers, B.A l 

Mr. J. J. Roberts, B.A 1 

Mr. J . A. Morris l 

Mr. Evan Roberts l 

Mr. Morgan Price l 

I Mr. J. H. Evans 1 

I Mr. H. Dennis Jones 1 

Mr. W. E. Daniels 1 

Mr. J. E. Williams 1 

Mr. R, T. Gregory 1 

Mr. D. H. Evans 1 

Mr. David Jones 1 

Mr. Lewis Evans 1 

Mr. D. R, Pugh 1 

Mr. J. Llovd 1 

Mr. W. T. Gruffydd, B.A 1 

Mr. W. M. Lloyd l 

Mr. D. G. Davies 1 

Coleg Caerfyrddin. 

Mr. J. 0. Stephens, B.A 

Mr. Daniel Adams, B.A 

Mr. D. L. Evans, B.A 

Mr. Anthony Lewis, B.A 

Mr. R. M. Rhys 

Mr. J. A. Howells , 

Mr. T.E.Jones 

Mr. J. T. Rogers 

Mr. T. H. Jones 

Mr. T. Lewis 

Mr. D. H. Davies 

Mr. D. John 

Mr. T. Jeremy 



Bedlinog. 



Parch. E. Olwern Evans. 
Parch. E. Egrvn Davies. 

Mr. R. C. Powell 

Mr. Benjamin Evans . . . 

Mr. James Boberts 

Mr. Thomas Harries 

Mr. Staffron Bolwell . . . 

Mr. Thomas Evans 

Mr. Daniel Bees 

Mrs. E. F. England 

Mrs. Thomas Davies . . . 



Briton Ferry. 

Mr. W. Morris, Middleton Villas 

Mr. John Morris, Top Shop 

Mr. W D. Jones, Brynhyfryd 

Mr. J. West Jones, St. Clement's Terrace. . 
Mr. David Thomas, 26 Thomas Street . . 
Mrs. David Thomas, Regent Street West. . 
Mrs. Anna Williams, 22 Rockingham Terrace 



Soar, Blaenogwy. 
Mr. J. Cynfelyn Jones, 19 John Street. 



Rhestr y Tanysgrifwyr. 



245 



BRYNGWENITH. 

Parch. Dan Evans, D.D 

Mr. D. Davies, Wernfach 

Mr. D. James, Arddgoed 

Mr. R. Evans, Penallt Esgob . . 

Mr. J. Jones, Henblas 

Mr. R. Evans, Pantdafydd. . . 



Brynseion, Gelli, Rhondda. 
Mr. David Morgan 8 



Berea, Gaerwen. 

Mr. William Jones 1 

Mr. Henry Jones 1 

Mr. Robert Thomas 1 

Mr. John Thomas 1 



Carmel. Groeslox. 

Parch. W. W. Jones, Pisgah, Arfon. 
Mr. Robert D. Griffith eto 
Mr. Griffith E. Hughes eto 
Mr. John Hughes eto 

Mr. W. Llewelyn Jones eto 
Mr. Daniel J. Jones eto 

Mr. Owen R. Jones eto 

Mr. Richard R. Jones eto 
Mr. Robert R. Lloyd eto 

Mr. John D. Owen eto 

Mr. Morris 0. Owens eto 

Mr. R. J. Pritchard eto 

Mr. J. D. Roberts eto 

Mr. J. H. Roberts eto 

Miss Jane Roberts eto 

Mr. J. H. Thomas eto 

Mr. John 0. Williams eto 

Mr. Solomon Williams eto 
Mrs. Ellis, Palace Street, Caernarfon. 
Mr. D. Llovd Hughes, Dinas, Arfon. 
Mr. T. R. Hughes,' L land wrog Uchaf. 
Mr. W. Herbert Jones, Rhosmeiliau. 

Mr. D. Lloyd Jones, Fronfair 

Mr. Evan Jones, Bontnewydd 

Mr. Robert Roberts, Carmel 

Mr. R. Williams, Nelson Emporium 

Caernarfon 

Mr. R. Roberts, Rhandir 

Mr. Thomas Williams, Garegwen.., 



Jerusalem, Coed dtton. 

Parch. P. W. Hough 

Mr. D. Beddoe 

Mr. John Jenkins 

Mr. Lewis Williams 

Mr. Thomas Gay 

Mr. Thomas Matthews 

Mr. John Jenkins 

Parch. J. Morgan Jones 



Conn ah' s Quay. 

Parch. R. R. Owen 1 

Mr. W. Davies 1 

Mr. T. Goodman 1 



Caernarfon. 



Parch. D. Stanley Jones. . . 

Mr. J. R. Pritchard, Y.H. , 

Mr. W. G. Thomas, Y.H. 

Mr. O. P. Owen , 

Mr. H. Thomas 

Mr. John Williams 

Mr. Owen 

Mr. H. E. Roberts 

Mr. Henrv Evans 

Mr. Ellis 'Williams 

Mr. Williams 

Mr. John Llovd 

Mr. O. R, Owen 

Mr. W. Lanton 

Mr. Richard Jones 

Mr. Humphreys 

Mr. Llewelyn Jones 

Mr. Thomas Williams. . . . 

Mr. Owen Roberts 

Mr. Lewis Jones 

Mr. Hobley 

Mr. David Williams 

Mr. Morris 

Mr. Boden 

Mr. John Owen 

Mr. John Griffith 

Mr. J. Barry Hughes .... 

Mr. John Hughes 

Mr. J ones 

Mr. Robert N. Owen 

Mr. Evan Williams 

Mr. Thomas Jones 

Parch. J. E. Hughes, M.A. 

Dr. E. Parry-Edwards. . . . 

Mrs. Herber Evans 

Mrs. Parry 

Mrs. Hughes 

Miss Jones 

j Parch. Wynn Jones 

! Mr. Roberts . , 

Mr. Owen, Angor Aur. . . . 

Mr. Richard Owen 



CAERDYDD. 

Mr. David Jones, 67 Albany Road. . 
Mr. J. Edwin Rees eto 

Mr. Idris Davies eto 

Mr. Evan Davies eto 

Mr. B. Bowen, 131 Moy Road 

Mr. Tom Davies, 75 Alfred Street. . 
Mr. J. H. Phillips, 7 Celtic Corridor 
Mrs. Sarah Domitt, Porth 



246 



Rheslr y Tanysgrifwyr. 



Penygroes, Cbymmych. 

Parch. E. D. Evans 1 

Mrs. Sandbrook 1 

Miss A. Pees 1 

Miss A. Phillips 1 

Clifton Poad, Birkenhead. 

Parch. O. Lloyd Owen 1 

Mr. James Bowen. 17 Pidlev Street 1 

Mr. T. Davies, T.C., 44 Greenbank Poad. . 1 

Mr. W. Jones, 4 Hollybank Poad 1 

Mr. T. Jones, Podnev Street 1 

Mr. W. Parrv. 31 Clifton Poad 1 

Mr. Evan Price, 122 Podnev Street 2 

Mr. O. P. Rowlands, 133 Chester Street . . 1 

Mr. Ed. Williams, 82 Rodney Street 1 

Mr. D. G. Williams, 57 Willmer Read 1 

Miss H. J. Edwards, 3 Cearns Road 1 

Miss M. E. Hushes, 13 Church Road 1 

Miss Maggie Roberts, 3 Cearns Road 2 

Mr. R. E. Davies, 99 Rodney Street 1 

Dr. J. Darbyshire, 10 Clifton Poad 1 

Mr. J. Hughes, 19 Hawarden Avenue. ... 1 

Mr. T. Jones, 59 Seymour Street 1 

Mr. D. Llovd, 3 Hartington Avenue 1 

Mr. P. Price, 42 Hilton Street 1 

Mr. W. Roeers, 54 Raffles Road 1 

Mr. B. Thomas, 5 Fearnley Road 1 

Mr. P. G. Williams, 1-3 Mount Road 1 

Mrs. J. Davies, 477 Borough Poad 1 

Miss J. Edwards, Bebington 1 

Miss M. E. Humphreys, 25 King's Mount 1 

Miss Barbara Roberts, 29 Storeton Road . . 1 

Glandwr, Penfro. 

Parch. P. E. Price 1 

Henadur E. H. James, Y.H 1 

Mr. Henry Evans 1 

Mr. D. R. Morris 1 

Mr. David Phillips 1 

Mr. John Thomas 1 

Mr. William Thomas 1 

Mr. J. George 1 

Mr. John James 1 

Mr. David Stephens 1 

Mr. Dan. James 1 

Mr. J ohn Thomas 1 

Mr. Ben Phillips 1 

Mr. William Thomas 1 

Mr. John Davies 1 

Mr. William J ames 1 

Mr. William Owen 1 

Mr. Ben Davies 1 

Mr. Thomas Lewis 1 

Mr. Robert James 1 

Mr. Josiah James 1 

Mr. Ezer James 2 

Mr. D. Herbert James 1 

Mr. William Phillip 1 

Mr. Thomas Thomas 1 

Mr. William Thomas 1 

Mr. Hazael Richards 1 

Mr. Levi Saer 1 



Mr. William Davies 

Mr. Howell Phillips 

Mr. Ebenezer Davies 

Mr. David Owen 

Mr. William James 

Mr. Ben Davies 

Mr. David Thomas 

Mr. James Lewis 

Mr. William John 

Mr. A. O. Griffiths 

Mr. Evan Morris 

Mr. Llew. G. James , 

Mr. Phillip Nicholas 

Mr. William- Rees 

Mr. John James , 

Mr. Robert Davies . , , 

Mr. Morgan Phillips 

Mr. Willie J. James 

Mr. Jason Thomas 

Mr. David Lewis 

Mr. John Davies 

Mr. William Thomas , 

Mr. John Phillips 

Mr. William Thomas 

Mr. E. P. Rees 

Mr. Idwal Davies 

Mr. John Davies 

Mrs. Elizabeth Jenkins .... 

Mrs. Thomas 

Mrs. Sophia Davies 

Mrs. Dinah Harries , 

Miss M. Nicholas 

Miss Eliza James 

Miss Hannah Davies 

Miss M. A. Jones 

Miss Hannah Thomas 

Miss Evans 

Miss Hannah Griffiths 

Miss Eliza James 

Miss Mary Evans 

Miss Phoebe Thomas 

Miss Maria James 

Miss Phoebe Davies 

Miss Catherine Jones 

Miss Sophia Davies 

Miss Eliza Evans 

Mr. J ohn Thomas 

Cefnypant. 

Mr. John Williams 

Mr. John Gibbin 

Mr. Rees Phillip 

Mr. William Blethyn 

Mr. Thomas Phillips 

Mr. William Davies 

Mr. David Thomas 

Mr. George Blethyn 

Mr. Thomas Williams 

Mr. Martin Phillips 

Mr. David Reynolds 

Mr. John Francis 

Mr. John Owen 

Mr. David Lewis 

Mr. Edward Phillips 



Rhestr y Tanysgrifwyr. 



247 



Mr. Thomas Lewis .... 
Mr. David Howells .... 

Mr. Thomas John 

Mr. Daniel Evans 

Mr. James 

Mr. C. Jenkins 

Mr. D. Howells 

Miss M. Griffin 

Miss A. Thomas 

Miss M. Phillips 

Miss Elizabeth Thomas 

Miss A. Jones 

Miss Anne Davies.... 
Miss Elizabeth Thomas 

Miss P. Howells 

Miss Elizabeth Davies 



Booth Street, Manchester. 



Parch. M. Llewelyn 

Mr. B. Emlvn Davies, 35 Ashfield Road. 

Mr. John Jones, Cheetham 

Mr. J. W. Meredith 

Mr. Joseph Jones, 3 Rumford Street... 

Mr. T. 0. Williams, Ragman Street 

Mr. Parry Davies, Ardwick Hall 

Mr. Jonathan Thomas, Whallev Range. 

Mr. R. F. Griffiths, Ereme Street 

Mr. J. L. Jones, Stockport 

Mr. Rogers, Brynarfon, Stockport 

Miss M. J. Williams, Bowden 

Miss Frances Griffiths, Dickenson Road. 



Chorlton Road, Manchester. 

Parch. R. Roberts 

Mr. Jones, Fairlawn Street 

Mr. T. E. Jones, Fairlawn Street 

Mr. Hugh Pritchard, Fairlawn Street. 

Mr. Joseph Davies, Crossciiffe Street 

Mr. R. D. Whliams, Old Trafford 

Mr. J. Edwards, 9 Lome Street 

Mr. D. Price, 11 Chorlton Grove 

Mr. R. B. Hughes, 209 Regent Road. . . 
Mr. D. J. Morgan, 75 Cromwell Avenue. 

Mr. E. Owen, 54 Fairlawn Street 

Mr. Sidney Howell, 17 Lofas Street . . . 

Mr. Thomas, Stretford Road 

Mr. W. O. Farrell, 218 Clarendon Road. 



Chatham Street (M.C.), Liverpool. 

Parch R. Humphreys 1 

Mr. W. Williams 1 

Mr. W. Jones 1 

Mr. R. E. Jones 1 

Mr. Robert Davies 1 

Mr. W. Jones 1 

Mr. David J ones 1 

Mr. Morris Evans 1 

Mr. Hugh Hughes 1 

Mr. J acob Roberts 1 

Mr. Thomas Jones 1 

Mr. Evan Roberts 1 



Kensington, Liverpool. 

Parch. J. 0. Williams (Pedrog) 

Mr. D. R. Jones ( Alaw Madog) 

Mr. John Evans, 103 Adelaide Road. . . . 
Mr. J. M. Rowlands, 21 Maiden Road. . 

Mr. W. H. Jones, 18 Renfriw Street 

Miss Jane Jones, 163 Islington 

Mr. R. J. Roberts, Albert Edward Road 



Vittoria Street, Birkenhead. 

Parch. G. J. Williams 1 

Mr. Rowland Owen, 39 Brav Street 1 

Mr. Thomas Davies, 34 Bray Street 1 



Hawen. 

Mr. John Davies, Brynbychau. . . 

Mr. J. Jones, Nantgwvlan 

Mr. T. Elias, CM., Rose Cotttage. 

Mr. S. Owen, Brithdir 

Mr. D. Owen, Llwynyreos 

Mr. D. Owen, Glanvrafon 

Mr. J. Thomas, Bwlchyffin 

Mr. T. Evans, Brvneirion 

Mr. E. Evans, Tanglwst 

Mr. J. Powell, Biaenwern 

Mr. D. Jones, Liainmanal 

Mr. J. M. Jones, Hawen Hall 

Mr. O. Rees, Troedyrhiw 

Mrs. Rees, Felin Brithdir 

Mrs. Jones, Pwllygwair 

Miss Jones, Bactiyrhew 



Capel Iwan. 
Mr. J. Thomas, Greengrove.. 

Mr. J. Davies 

Mr. J. Davies 

Mr. Samuel Hughes 

Miss P. J. Davies, Crug Evan. . 
Miss E. C. Davies, Crug Evan 



Hebron, Penfro. 
Mr. Thomas Phillips, Pengawse. 
Mr. James Thomas, Bwlchsais.. 
Mr. Thomas Davies, Pretoria. . . . 
Mr. George Williams, Glyntaf . . 
Mr. Ezer Davies, Parkyllain. . . . 
Mr. Thomas Adams, Berllan 

Mr. Thomas Thomas, Gellv 

Mr. Hugh Morris, Mill * 

Mr. William Lewis, Trehowell. . 
Mr. Thomas Lewis, Svlvania. . . . 
Mr. Thomas Morris, Bancyfelin. . 

Mrs. Lewis, Ty isaf 

Mrs. Jones, Yetybanal 

Mrs. Davies, Plas 

Miss Margaret Thomas, Trefach 

Miss John, Aeron 

Miss Elizabeth Davies, Ty isaf.. 



248 



Rhestr y Tanysgrifwyr. 



Hermon, Plasmarl. 



Parch. Ben Davies . . . 
Mr. William Williams. 
Mr. Thomas Williams. 

Mr. John Thomas 

Mr. John Hopkins . . . 

Mr. Jenkin Jones 

Mr. Stephen Thomas. 
Mr. William Thomas. 
Mr. Moses Williams. . . 
Mr. Henry Williams . . . 

Mr. John Cann 

Mr. Griffith Thomas . 

Mr. David Jones 

Mr. David Harries . . . 
Mr. John P. Walter . . . 



King's Cross, Lltjndain. 

Mr. J. Tudor Jone?, 9 Cloncurry Street,S.W. 
Mr. Evan Jones eto 

Mr. Hugh Evans, King's Cross 

Mr. D. H. Jones, 134 TJxbridge Road 

Mr. J. Stanley Davies, Oxford Street, W. 
Mr. R. M. Lewis, 9a Margaret Street, W. . . 

Mr. Tho3. Jones, 24 Filmer Road 

Mr. Tho?. Davies, 50 St. Quintin's Avenue 
Mr. J. R. Thomas, 450 Oxford Street, W. 
Mr. G. Parry Griffiths, 22 St. Paul's 

Churchyard 

Mr. Edward Owen, 43 Red Lion Street.. 

Mr. Lloyd Lloyd, 81 Kingsgate Road 

Mr. B. Ree^, 3 Carthusian Street 

Mr. T. W. Glyn Evans, 11 Burgoyne Road 
Mr. John Lewis, 58 St. Alban's Avenue. . 

Mr. T. Mathias, 22 Cross Street 

Mr. T. M. Phillips, Holborn Circus 

Mr. Cyrus J. Evans, 20 Canonbury Grove 

Mr. Watkin Jones, Oxford Street, W 

Mr. Joseph Richards, 4 Gallia Road 

Mr. Josiah Jone«, 38 Cumberland Market 

Mr. W. Edmunds, 11 Vere Street, W 

Mr. D. J. Lloyd, 272 Gray's Inn Road 

Mr. Tom Lewis, Llwynteg, Gt. Portland 

Street 

Miss H. Evans, 16 Lancaster Gate 

Miss R. John, 369 North End Road 

Miss S. Evans eto 

Miss O. K. Evans eto 

Mrs. Ben Davies, 150 Palmerston Road.. 

Mrs. Dinah Jones, Rhyd-dderwen, Glandwr 

Mrs. M. A. Jones eto 

Mr. Dan James, Rhydgoch, Narberth .... 



Llanybyther. 

Parch. W. T. Francis, Aberduar 1 

Mr. D. Lewis, Brynhyfryd 1 

Mr. W. Lewis, M.A., Llandyssul 1 

Mr. T. Emrys Lewis, N.P. Bank, Amlwch 1 

Mr. B. T. Lewis, Talfedw 1 

Mr. D. Saunders, Gilfachwen 1 

Mr. D. Davies, Llwynon 1 

Mr. D. Williams, Bridge Row 1 

Mr, Evan Davies, Chapel House 1 



Mr. J. P. Jones.Bridge End 1 

Miss H. Walters, Council School 1 

Miss J. Lloyd, Troedybryn House 1 

Bryncrug, Towyn. 

Mr. John Evans 1 

Mr. John Owen l 

TOWYN, MEIRIONYDD. 

I Parch. J. M. Williams l 

Mr. H. W. Griffiths, College Green 1 

; Dr. E. Lewys Lloyd, Gothic House 1 

| Mr. Evan Owen, Votty ] 

Mr. Henry Evans, Exuan Hall 1 

Mr. John Mason, Rhowniar 1 

I Mr. Thomas Roberts. London House .... 1 

I Mr. Edward Williams, 16 Idris Villas 1 

| Parch. D. S. Thomas, Towyn 1 

Llanegryn, Towyn. 

Parch. E. Evans 1 

Mr. David Lloyd, Pant l 

Mr. William Williams, Pant 1 

Mr. Cadwaladr Llovd, Nant 1 

Mr. John Griffiths, Cilysarn 1 

Mr. Robert Davies, Cwm 1 

Mr. John Jones, Penywern 1 

Martin's Lane, Liverpool 

Parch. T. Price Davies 1 

Parch. Owen Evans, D.D 1 

Mr. H. M. Roberts 1 

Mr. E. M. Davies 1 

Mr. D. Jones 1 

Mr. E. Jones 1 

Miss M. Jones 1 

Mr. R. H. Jones 1 

Trinity Road, Bootle. 

Parch. W. Roberts 1 

Mr. William Jones, Waterloo 1 

Mr. John Jones, 37 Hero Street 1 

Mr. Ed. Edwards, 20 John's Road 1 

Mr. John Rowlands, 15 Viola Street 1 

Mr. Thomas Roberts, 145 Berry Street.. 1 

Mr. Price Morris, 23 Smeaton Street 1 

Mrs. Thomas, 27 Sandringham Road, 

Waterloo 1 

Great Mersey Street, Liverpool. 

Parch. J. L. Williams, M.A.,B.Sc 1 

Mr. John Salisbury, St. John's Road.. .. 1 

Mr. John Roberts, 35 Netherfield Road . . 1 

Mr. J. S. Jones, 42 Luton Grove 1 

Mr. D. J . Patrick, Everton 1 

Mr. T. F. Morgan, 123 Westminster Road 1 

Mr. William Jones, 51 Thirlmere Road.. 1 

Miss Lloyd, Anfleld Road 1 

Miss Harriet Roberts, Page Moss, Roby . . 1 

Miss M. Williams, 35 Netherfield Road.. 1 

Miss Roberts, Aiaburth 1 

Mrs, Griffiths, Brock Street \ 



Rhestr y Tanysgrifwyr. 



249 



Tabernacl, Liverpool. 

Mr. Henry Jones, Y.H., Ystrad 1 

Mr. Richard Williams, Breck Road 2 

Mr. Richard Thomas. Tuebrook 1 

Mr Robert Williams, Newcombe Street.. 1 

Mr. Jenkyn Thomas, Bradfleld Street 1 

Mr. Daniel Thomas, Stanton Road 1 

Mr. Adoniah Evans, Kensington 1 

Mr. Robert 0. Jones, Manton Road 1 

Mr. W. Clark Pierce, Boaler Street .... 1 

Mr. William Jones, Penrhos 2 

Miss Annie Thomas, Richmond Terrace.. 1 

Mr. Evan Morgan, Edge Lane 1 

Mr. William Jones, 6 Miriam Road 1 

Mr. William Evans, 3 Sunlight Road 1 

Mr. James Lloyd, 9 Priory Road 1 

Mr. E. A. Davies, 35 Prospect Vale 1 

Mr. Charles Williams, Prussia Street 1 

Mr. J. Morgan Jones, 60 Eastlake Street . . 1 

Mr. William Thomas, 134 Everton Road. . 1 

Miss Thomas, The Willows, Hampstead rd. 1 

Miss Jones, Carisbrooke, Deane Road .... 1 

Mr. W. 0. Thomas, 16 Hampstead Road. . 1 
Mr. Josiah Thomas, Y.H., 

" Rutherglen," West Derby 1 

Miss Williams, Ratcliffe Street 1 

Prescot. 

Mr. Edward Williams, 50 Rowson Street. . 1 

Mr. Edward Jones, Derby Square 1 

Mr. John Williams, Rowson Street 1 

Mr. Gwilym Evans, 40 St. Helens Road . . 1 

Mr. R. E. Lloyd, East View 1 

Mr. Shem Lloyd, Evelyn Avenue, Whiston 1 

Mr. Ben Roberts, St. Helens 1 

Talwrn, Ponciatt. 

Parch. 0. J. Owen 1 

Mr. E. Hawkins 1 

Mr. Walter Williams 1 

Mr. S. Valentine 1 

Mr. W. Thomas 1 

Mr. J. Williams 1 

Mr. David Davies 1 

Parch. J. Howells 1 

Mr. David Bowen 1 

Park Road, Liverpool. 

Parch. J. Vernon Lewis, B.A., B.D ] 

Mr. R. Davies, 1 Eversley Street 2 

Mr. E. P. Pugh, 37 Kelvin Grove 1 

Mr. S. Evans, Bron Pare 1 

Mr. R. J. Roberts, Smithdown Road.... 1 

Mr. J. Williams, " Gwynfa " 1 

Mr. J. R. Jones, Karslake Road 1 

Mr. Owen Evans, Brodawel 1 

Mr. W. Jones, 84 Rosslyn Street 1 

Mr. E. C. Davies, Windbourne Road 1 

Mr. 0. E. Roberts, Compton House 1 

Mr. R. Farrell, Sunbourne Road 1 

Mr. D. Rogers, Arthur Street 1 

Mr. E. Griffiths, Fernhill Street 1 



Mr. J. Griffiths, Fernhill Street 

Mr. J. Williams, Rosslyn Street 

Mr. W. Jones, Karslake Road 

Mr. J. Parry, Karslake 'Road 

Mr. E. Evans, 17 Arnold Street 

Mr. R. Edwards, Errol Street 

Mr. J. Davies, Crawford Avenue 

Mr. W. B. Marks, Berkley Street 

Mr. Harry Roberts, Selborne Street 

Mr. Levy Jones, Holt Road 

Mr. R. Parry, Granby Street 

Mr. J. Williams, Rosebery Street 

I Mr. R. Griffiths, Dalmeny Street 

! Mr. T. Roberts, Ty Capel 

Mr. E. Richards. Alwyn Street 

Mr. T. Hughes, Egerton Road 

Mr. Thomas, Great George Street 

Mr. D. Thomas, Garrick Street 

Mr. J. Milton, Cranbourne Road 

Mr. P. Roberts, Ashbourne Road 

Mr. Prysor Jones. Park Road 

Mr. R. Roberts, 18 Geraint Street 

Mr. T. Roberts, Teilo Street 

Mr. J. R. Roberts, Sandhurst Street.... 

Mr. T. Parry, Hawarden Avenue 

Mr. T. C. Roberts, Ashbourne Road 

Mr. R. T. Richards, Northumberland Street 

Mr. G. W. Farrell, Cromer Road 

Mr. E. Roberts, Sandon Street 

Mr. D. Evans, Vronhill Street 

Mr. R. Roberts, 4 Newstead Road 

Mr. W. E. Roberts, Admiral Street 

Mr. E. Hughes, Barrington, Road 

Mr. Evan Roberts, 69 Aspen Grove 

Miss J. Williams, Sunnyside 

Miss Williams, Southlands 

Miss Griffiths, 8 Ampthill Road 

Miss Griffiths, Grove Park 

Miss Hughes, Selborne Street 

Miss A. Davies, Coltart Road 

Miss Davies, Prenton 

Miss Jones, Prenton 

Miss Jones, Waverley Road 

Miss Evans, Normanton Avenue 

Miss Evans, Glenbourne 

Miss Thomas, Glenbourne 

Miss Hughes, Princes Avenue 

Miss Williams, Oxton 

Miss Jones, Beloe Street 

Miss M. K. Jones, Selborne Street 

Miss E. Owens, Brodawel 

Miss Jones, Chetwynd Street 

Miss J. Jones, Southwood Road 

Mrs. Morris. Gredington Street 

Mrs. Parry, 38 Hatherley Street 

Mrs. Davies, Northumberland Street .... 

Mrs. Owen, Sydenham Avenue 

Mrs. Flanagan, Ullet Road 

Mrs. Owen, Blytheswood Street 

Mrs. Roberts, Eversley Street 

Mrs. Williams, Beresford Road 

Mr. D. Davies, 117 Tagus Street 

Miss Olive Williams, Rosslyn Street 

Mr. 0. R. Griffith, 14 Joliffe Street 

Mr. James Richards, Madelaine Street.. 



250 



Rhestr y Tanysgrifwyr. 



Penisa'rwaen, Abfon. 

Parch. J. J. Jones 1 

Mr. E. W. Roberts, Maesydref 1 

Mr. O. G. Jones, Bozrah 1 

Mr. O. O. Jones, Bozrah 1 

Penmaenmawb. 

Mr. Edward E. Edwards, Siriol Fan 

Mr. Ellis Parry 

Mr. P. H. Jones, Bro Dawel 

Mr. J. H. Morris, Owmlws 

Mr. W. Williams, 8 Upper Maenan 

Mr. Joseph Jones, 1 Water Street 

Mr. Pees Thomas, 2 David Street 

Mr. T. Williams, 32 Erasmus Street 

Mrs. Edwards, Llwynderw 

Mr. Hugh Roberts, Plas Maelgwyn 

Mr. John Roberts, Brynglas 

Mr. Thomas Lewis, 36 Erasmus Street .... 

Mr. O. H. Evans, Bodafon 

Mr. James Brown, Crimea 

Mr. William Jones, 3 Wern Villas 

Mr. Ivor Davies, Penrhyn Villa 

Mr. R. Williams, Arfryn 

Mr. W. Jones, London House 

Mrs. Hughes, Everton House 



Rhymni. 

Parch. R. E. Peregrine, B.D. 

Mr. Owen Thomas 

Mr. Abel E. Jones 

Mr. Thomas Rhys Jones.. 
Mr. Griffith Rhys Jones.... 

Mr. Jones Edwards, C.C 

Mr. David Lewis 

Mr. Gwilvm Rhys Morris . . 

Mr. W. D. Thomas 

Mr. John T. Jones 

Mr. David Morris 

Mr. R. Benjamin, Y.H 

Mr. D. Elias Evans 

Mr. H. M. Thomas 

Mr. L. P. Jones 

Mr. Evan Thomas 

Mr. James T. Davies 

Miss Hannah Evans 

Miss Lizzie Walters 



Machynlleth 
Gbove Stbeet 



Whitland. 

Parch. G. Higgs, B.A 1 

Parch. W. Thomas 4 

Mr. W. Scourfleld 2 

Mr. G. Williams, Rosebery House 

Mr. D. Thomas, 27 St. John Street 

Mr. A. Thomas. Grosvenor House 

Mr. T. James, Fernlea 

Mr. W. Phillips, Paris House 

Mr. C. Evans, Postman 

Mr. D. Thomas, Printer 

Mr. J. Griffiths Llwyndewi 

Mr. D. Cannick, Greenfield House , 

Mr. E. Jones, M.A., Frondeg 

Mr. W. Thomas 

Mr. T. Morgan, Mill , 

Mr. S. Williams, Ivy House , 

Mr. J. N. Rees, Emporium. . 

Mr. P. N. Owen, Medical Hall , 

Mr. C. J. Davies, Park Hotel 

Mr. E. Thomas, Anchor House 

Mr. W. John, Glvntaf 

Mr. J. Griffiths, 2 Spring Gardens 

Mr. J. Davies, Factory 

Mr. D. Davies , 

Mr. E. James, Goitre House , 

Mr. T. Jenkins, 6 North Street , 

Mr. W. Thomas, Llwvnon , 

Mr. P. W. Watkins, Cambrian House. . . , 

Mr. T. Davies, Market Street 

Mr. D. Jacobs, Velfrey Road 

Mr. T. Williams. Penybryn 

Mr. J. Adams, Glyntaf 

Mrs. Thomas, Oak Villa 

Miss A. Thomas, Park Street 

Miss M. A. Evans, Medical Hall 

Miss M. Williams, Oroft House 

Mr. H. Jones Whitland House , 

Mr. M. Williams, Emporium 

Mr. W Jenkins, Spring Gardens 

Tabernacl, Llanelli. 

Mr. Henry Thomas, Cartref 

Mr. Rhys Richards, 9 Union Terrace 

Mr. L. W. Adams, London House 

Mr. Wm. Williams, 28 Forge 

Mr. John Hughes, Old Castle Road 

Mr. Thomas Rees, Dillwyn Street 

Mr. Wm. Rees, Suarez, New Road 

Mr. John Nicholas, Pembrey Road 

Mr. David Smith. William Street 



Oddiwrth Lyfbwerthwyb heb Enwatj 50 



Deacidified using the Bookkeeper process. 
Neutralizing agent: Magnesium Oxide 
Treatment Date: April 2006 

PreservationTechnologies 

A WORLD LEADER IN PAPER PRESERVATION 

1 1 1 Thomson Park Drive 
Cranberry Township, PA 16066 
(724)779-2111 



LIBRARY OF CONGRESS 







017 497 5917 # 






